Illustratie Job van der Molen

Studeren en op kamers: de tijd van je leven (of toch niet?)

Illustratie Job van der Molen

Het klinkt zo mooi als je jong bent: op kamers gaan in een andere stad, in het buitenland studeren, in je eentje de wijde wereld in. En dat is het ook, maar het loopt niet voor elke student zoals hij zich van tevoren had voorgesteld. Verslaggever Carleen de Jong is ervaringsdeskundige.

Heimwee is iets waarvan niet alleen jonge kinderen last kunnen hebben. Ook twintigers die zich ineens in een compleet andere situatie bevinden dan voorheen kunnen zich daarover enorm somber voelen. Maar wat is heimwee? Waarom heeft de een er wel last van en de ander niet?

Volgens klinisch psycholoog en heimwee-expert Ad Vingerhoets is heimwee een vorm van minirouw. „Vergelijk het met liefdesverdriet, je somberheid is een reactie op iets dat je meemaakt. Bij beide zijn dezelfde symptomen te zien. Het kan heel heftig zijn en zich zowel op fysiek als mentaal vlak uiten: je kunt niet meer slapen, niet meer eten, wordt huilerig, en het kan zorgen voor hoge koorts. Bij de meeste mensen verdwijnt dat allemaal meteen zodra ze weer thuis zijn.”

Duidelijke cijfers over het aantal mensen dat heimwee heeft zijn er eigenlijk niet – het onderwerp wordt in de wetenschap nauwelijks serieus genomen; het is geen officiële psychische aandoening. Niet iedereen met heimwee zoekt hulp of deelt zijn ellende met anderen. Sommige deskundigen zeggen dat 50 procent van de mensen weleens last heeft van heimwee, anderen noemen veel lagere of juist hogere aantallen.

„We zijn allemaal geboren met een systeem waardoor we ons hechten aan mensen, of bijvoorbeeld aan je hond of aan je eigen kamer. Doordat je daaraan zo gehecht bent, ga je het missen als je weg bent. Bij de één is dit systeem sterker dan bij de ander”, zegt Vingerhoets. Het ligt aan je persoonlijkheid of je vatbaar bent voor heimwee.

Mensen met heimwee kunnen volgens Vingerhoets moeilijk omgaan met veranderingen, zijn vaak neurotisch, introvert en piekeren veel. Daarnaast houden ze ervan om controle te hebben, alles goed te plannen en zich aan routine te houden. Ook hoge verwachtingen die vervolgens niet uitkomen kunnen zorgen voor heimwee.

„In feite ben je verliefd op je thuissituatie en net als verliefdheid is heimwee iets heel geks,” vervolgt Vingerhoets. „Het is net zo moeilijk te verklaren waarom je graag naar huis wilt als waarom je verliefd wordt op iemand, maar het is beide niet te bedwingen. Bij verliefdheid idealiseer je de ander en bij heimwee idealiseer je datgene wat je mist.”

Herkenbaar

Het klinkt allemaal heel herkenbaar voor mij. In 2014 ging ik als student ‘American studies’ aan de Rijksuniversiteit Groningen een semester naar de Verenigde Staten. Dat semester was een van de redenen waarom ik voor deze studie had gekozen. In mijn hoofd had ik de VS geïdealiseerd. Daar gebeurde het. Daar moest ik zijn. Dat viel flink tegen, want toen ik eenmaal daar was, leek thuis juist de plek waar ik moest zijn.

Ik kon maar niet wennen. Ik miste het bekende en veilige van thuis. De eerste nacht sliep ik onder mijn sjaal en met een trui als kussen, omdat er geen beddengoed in mijn kamer was en ik nog niet de kans had gehad dat te kopen. Ik sliep in een appartement voor vier personen, maar er was nog niemand anders. Dat niet alleen: het hele appartement was zo goed als leeg. In de enorme gemeenschappelijke ruimte stond alleen een bank, een tafel met stoelen en een keuken zonder keukenapparatuur – afgezien van een fornuis en koelkast. Dat grote, lege appartement zorgde ervoor dat ik me eenzaam voelde; het benadrukte het gegeven dat mijn eigen spulletjes ontbraken, net als de mensen van thuis.

Ik had het gevoel dat ik aan mijn lot werd overgelaten, dat ik er helemaal alleen voor stond. Ik zocht veel contact met thuis, maar of dat nou slim was valt achteraf te betwijfelen.

Het eenzame gevoel verdween toen ik nieuwe vrienden en vriendinnen maakte. Ik deed ontzettend veel leuke dingen – zoals sportwedstrijden bezoeken, appels plukken, Amerikaanse stadjes ontdekken en naar reusachtige winkelcentra gaan. Ik zocht heel veel afleiding, maar de heimwee bleef. Juist doordat ik op sommige momenten leuke dingen deed, werd de klap erger als ik vervolgens weer alleen was en iets normaals moest doen, zoals studeren. Dat lukte me niet. Ik was eigenlijk altijd verdrietig, ook tijdens die uitjes.

Ongetwijfeld zijn er veel meer studenten die zich zo voelen als ik wanneer ze in het buitenland gaan studeren. Ook onder de circa negenduizend buitenlandse studenten die momenteel een opleiding in Groningen volgen moet een aantal ernstig last hebben van heimwee.

Sociaal netwerk

De organisatie voor internationale studenten heet ESN Groningen. Voorzitter Tjitske Schokker vertelt dat haar club er geen zicht op heeft hoeveel internationale studenten last hebben van heimwee, maar dat betekent niet dat ze er niet mee bezig zijn. Volgens haar is het belangrijk om te voorkomen dat mensen heimwee krijgen.

„Dit doen we door vanaf het moment dat zij in de stad aankomen sociale activiteiten te houden – we organiseren er zo’n 150 per jaar – waardoor ze in de stad al snel een sociaal netwerk opbouwen.” Door de groepjes die worden gevormd tijdens de introductieweek zouden nieuwe internationale studenten zich minder verloren voelen in hun nieuwe stad op het moment dat ze op eigen benen komen te staan. „Daarnaast functioneert de Introductie Groep ook als plek waarop ze kunnen terugvallen, mochten ze bijvoorbeeld heimwee hebben”, zegt Schokker.

Dat zijn allemaal heel sympathieke ideeën. Maar uit eigen ervaring weet ik dat je nog zoveel nieuwe vrienden kunt maken in je nieuwe land, als je echt heimwee hebt helpt dat niks.

Internationale studenten die last hebben van heimwee kunnen ook terecht op het kantoor van ESN. „Hier hebben wij een vertrouwenspersoon bij wie de studenten hun verhaal kwijt kunnen”, zegt Schokker. „Soms is een luisterend oor al voldoende. Als blijkt dat de student veel stress ervaart als gevolg van heimwee, dan verwijzen we diegene door naar bijvoorbeeld een studieadviseur of vertrouwenspersoon binnen de universiteit of hogeschool. Daarnaast kunnen we studenten helpen om een buddy te vinden die uit hetzelfde land komt of die zelf ook met heimwee te kampen heeft gehad. Een lotgenoot kan in zulke gevallen veel betekenen.”

Op de Hanzehogeschool kunnen studenten terecht bij de International Student Desk. Medewerker Etelka Csonka zegt dat er elk jaar wel hulp wordt gezocht via de International Student Desk. „Bij ons komt nog maar het topje van de ijsberg. Lang niet iedereen wil ervoor uitkomen dat-ie heimwee heeft, omdat het als een teken van zwakte wordt gezien. In bepaalde culturen of landen, zoals Saoedi-Arabië of Azerbeidzjan, hoor je geen zwakte te tonen.”

Volgens Csonka gaat heimwee vaak gepaard met een culturele schok. Die kan binnen een dag optreden, maar ook pas na een paar weken of maanden. „Dan word je wakker en vraag je je af: ‘wat doe ik hier?’ Dan verlang je naar iets vertrouwds. Ik herinner me een Amerikaanse student die meteen de eerste dag volledig in paniek was omdat ze zoveel moest doen en er zoveel indrukken op haar afkwamen.”

„Als studenten bij ons komen raden we ze aan bij studentenclubjes te gaan en – als ze durven – hun heimwee uit te spreken tegenover vrienden of studiegenoten. Om aan te geven dat ze zich niet goed voelen, en hoe dat komt. Daarnaast kunnen we ze aanraden om naar een huisarts te gaan waar ook een psycholoog is. Soms groeien ze eroverheen, maar soms gaan ze eerder naar huis.”

Verhuisheimwee

Groningen is voor Nederlandse studenten een populaire stad. Maar hoe leuk ook, de stap kan groot zijn en voor heftige heimwee zorgen. Zelfs wanneer het een overgang betreft over relatief korte afstand, zoals van Zwolle naar Groningen. Studenten met problemen kunnen terecht bij het Studenten Service Center (SSC) van de universiteit. Studentenpsycholoog Marjan Krijgsveld van de SSC maakt onderscheid tussen verhuisheimwee en chronische heimwee.

„Verhuisheimwee heeft vaak te maken met aanpassingsproblemen en gaat wel over. Mensen met chronische heimwee hebben vaak al hun hele leven daar last van, sommigen leren ermee leven, maar meestal gaat het alleen echt over wanneer ze naar huis gaan”, aldus Krijgsveld.

Als je in het buitenland gaat studeren is dat een bewuste keuze, gemotiveerd door een behoefte aan avontuur, een andere omgeving of een bredere persoonlijke en academische ontwikkeling. Als Nederlander in een Nederlandse stad gaan studeren is iets wat zo hoort. Zonder diploma geen goede baan, dat is het idee. Verhuizen hoort daarbij in veel gevallen, ook als je daarmee moeite hebt.

Krijgsveld: „Studenten die altijd al last hebben gehad van heimwee en toch naar Groningen komen kunnen het gevoel hebben dat het ze wordt opgelegd. Sommige studies kunnen alleen in Groningen worden gevolgd, dus dan denken ze dat ze geen keus hebben, terwijl ze er doodongelukkig van worden. Wat we ook wel zien is dat jonge studenten er emotioneel nog helemaal niet klaar voor zijn om op kamers te gaan. Die kunnen overwegen het studeren een jaar uit te stellen. Een collega zei dat ze het vooral ziet bij studenten uit Brabant, Twente, Friesland en Limburg. Ik denk dat het een grotere overgang naar het studentenleven is als je uit een klein dorp uit Friesland komt dan wanneer je voorheen in Utrecht woonde.”

Eigenlijk verschilt per heimwee-student wat de beste manier is om met de kwaal om te gaan. ���Soms helpt het om sociaal actiever te zijn, soms helpt praten en gevoelens uiten, soms nieuwe routines maken en zo een nieuw thuis creëren en soms is naar huis gaan het enige zinnige. We proberen het in elk geval te normaliseren. Het is niet zo gek om heimwee te hebben. Het accepteren is belangrijk om ermee om te leren gaan. Als je dat niet doet worden de klachten alleen maar erger. Het lijkt wel een beetje op depressie, met als belangrijk verschil dat heimwee het verlangen naar huis is. En wanneer je thuiskomt verdwijnt de depressie als sneeuw voor de zon.”

Verloren in stad

Toen Marian Blaauwgeers in Groningen op kamers ging kreeg ze last van heimwee. Ze kwam uit Emmen – niet zo heel ver weg dus – maar Groningen voelde voor haar als een kolossale overgang. „Ik moest ineens voor mezelf gaan zorgen vanuit een beschermde en veilige omgeving. Ik belde mijn moeder over de meest simpele dingen – hoe je aardappels moet koken bijvoorbeeld. Ik voelde me enorm verloren in de grote stad, ik kon moeilijk mijn draai vinden, ging elk weekend terug naar thuis. Ik woonde in Groningen, maar Emmen was mijn thuis. Als ik maandagochtend college had baalde ik, omdat ik dan zondagavond alweer naar Groningen moest. Dan nam ik de laatst mogelijke bus.”

„Ik heb nooit nagedacht over de vraag of ik er wel klaar voor was om op kamers te gaan. Dat hoorde gewoon. Als je ging studeren, ging je ook op kamers. Ik moest gewoon heel erg wennen aan die overgang van het warme nest van thuis naar een grote stad met een nieuwe studie en nieuwe mensen.”

„Om met de eenzaamheid om te gaan, zocht ik afleiding. Ik ging heel veel uit en plande mijn hele agenda vol. Want zodra ik een avondje alleen was voelde ik me zo verloren. Totdat het niet meer ging. Na een half jaar studeren heb ik hulp gezocht bij een psycholoog. Zij leerde me om onderscheid te maken tussen mijn heimwee gevoel en wat er daadwerkelijk aan de hand was. Ik had het best leuk in Groningen, maar dat zag ik niet. Omdat ik me heel erg identificeerde met het gevoel van heimwee en alleen zijn. Dankzij de therapie leerde ik dat heimwee iets was wat ik ervoer, niet iets wat ik was.”

„Daarna heb ik een zomer op Texel gewerkt en in mijn derde jaar ging ik stage lopen in Engeland. Daar ging ik weer door dat hele proces van omgaan met verandering en mijn draai vinden, maar ditmaal ging het veel beter. Op die manier heb ik mezelf getraind en telkens weer uitgedaagd. Daardoor kon ik na mijn studie een jaar gaan reizen. Ik had nog steeds wel heimwee, maar wist er nu beter mee om te gaan.”

Gefaald?

Zelf ben ik tijdens mijn semester in Amerika eerder naar huis gegaan dan het plan was. Bij mij verdwenen de heftige emoties niet toen ik weer in Nederland was – het voelde alsof ik had gefaald. Inmiddels weet ik dat dat niet zo is. Heimwee is niet raar of erg, je moet daarmee gewoon zien om te gaan. Het betekent ook zeker niet dat je nooit meer kunt verhuizen of nooit meer op reis kunt gaan. Je houdt gewoon net iets te veel van je thuis en van de mensen om je heen. Is dat nu iets om je voor te schamen? Volgens mij niet.

menu