De houtzagerij van burgemeester Post van Winschoten, daar waar nu een vestiging van Mc Donald's staat.

Dit eeuwenoude verdrag heeft nog altijd invloed op de ontwikkelingen in de Gronings-Drentse grensstreek. Hoe erg is dat?

De houtzagerij van burgemeester Post van Winschoten, daar waar nu een vestiging van Mc Donald's staat. Foto: Archief Robert Jalink

Het Tractaat van Meppen, een verdrag uit 1824, is nog altijd van kracht en beïnvloedt ontwikkelingen in de Gronings-Drentse grensstreek. Toen het verdrag werd gesloten, zag die grensstreek er heel anders uit dan nu.

In 1824 bestaat het koninkrijk der Nederlanden nog maar 9 jaar en heet de koning Willem I. Drenthe en Groningen horen bij dat koninkrijk, maar grenzen niet, zoals in 2020, aan Duitsland. Dat land bestaat nog niet. Het koninkrijk Hannover ligt aan de andere kant van de grens. De koning daarvan heet George IV. Hij is tevens en vooral de vorst van Groot-Brittannië.

Wat in 2020 de grootste plaats nabij die grens is, is anno 1824 heel veel kleiner: Emmen. Het is dan een dorp, een esdorp van origine. In de omgeving liggen veengebieden, maar het afgraven van het veen is nog niet op gang gekomen.

Iets noordelijker ligt Ter Apel, dat dan ook bij lange na niet de huidige omvang heeft. Het aloude Kruisherenklooster, het Boschhuis, enkele huizen, dat is Ter Apel.

,,En daarbij landerijen die eigendom zijn van de stad Groningen’’, vertelt Rienhart Wolf, kenner van de Ter Apeler historie. ,,Veel stelt het dan nog niet voor. Vertegenwoordigers van de stad reizen geregeld naar het dorp ter inspectie, een hele reis in die tijd, en logeren in het Boschhuis. Van het Stads-Ter Apelkanaal dat anno 2020 door het dorp stroomt, is nog geen sprake. In het Klooster zit wel al de Nederlands Hervormde kerk.’’

loading

Weggelopen uit een sprookje

Ten noorden van Ter Apel ontvouwt zich het landschap van Westerwolde dat weggelopen lijkt uit een sprookje. Veel mysterieuze bossen, heidevelden, grote vlaktes met veen waarover de blik ver reikt, tot diep in het koninkrijk Hannover, kleine boerderijen en veel stilte. En door dat landschap kronkelt zich de kleine rivier Ruiten Aa, soms dommelend, dan woest en onstuimig.

Westerwolde is met dat landschap een buitenbeentje in het koninkrijk en trekt menig kunstenaar. Schilders vooral, kinderen van de Romantiek die dat woeste gebied vereeuwigen. Ze reizen er over onverharde zandpaden die geregeld modderpaden zijn. Want kanalen die de afwatering vergemakkelijken, heeft Westerwolde nog niet.

Sellingen, Vlagtwedde en Bourtange zijn kleine maar belangrijke dorpen in die tijd. ,,Bourtange is dan nog de originele vestingplaats’’, vertelt voorzitter Jochem Abbes van de Historische Vereniging Westerwolde. ,,Er zijn soldaten gelegerd, zij wonen met ‘gewone’ burgers binnen de wallen. Van Bourtange loopt een weg naar Vlagtwedde. Ook onverhard, maar wel goed onderhouden, in tegenstelling tot de meeste andere wegen in de regio. Het is de weg die verder loopt naar Winschoten en Groningen.’’

In Vlagtwedde staat het gemeentehuis van de dan nog jonge gemeente Vlagtwedde. Oost-Groningen telt veel meer gemeenten dan anno 2020, veel kleinere ook. Nieuweschans is daar een van. Dat kleine grensdorp is, net als het even verderop gelegen Oudeschans en Bourtange, een vestingplaats. Het heeft een Joodse gemeente waarvan een aantal leden over de grens woont, in dorpen als Bunde en Stapelmoor.

Met dank aan Napoleon

Iets verder landinwaarts ligt een plaats die ook een Joodse gemeente heeft: Winschoten. Een stad is Winschoten in 1824 nog niet, de stadsrechten worden een jaar later verleend, maar een centrumfunctie heeft ze al wel. Met dank aan Napoleon die in de Franse Tijd Winschoten onder meer een rechtbank gaf.

Winschoten heeft enkele duizenden inwoners en is daarmee koploper in de regio. De kerk op het Marktplein, dan nog omgeven door graven, de toren d’Olle Witte en enkele molens zijn opvallende gebouwen. ,,Net als de rechtbank en het belastingkantoor’’, zegt stadshistoricus Robert Jalink. ,,Het Winschoterdiep stroomt door de plaats en er staan kroegen en logementen, zoals het Stenen Logement, het latere Hotel Dommering. Sommige inwoners verdienen hun geld met handel, er wonen enkele grote ondernemers. Maar armoede heerst er ook.’’

Eisso Post is een van die grote ondernemers. Hij heeft aan de rand van Winschoten een grote houtzagerij en is tevens de burgemeester. Hij ziet mensen uit de kleinere dorpen in de omgeving vaak naar Winschoten komen om daar boodschappen te doen en in elke herfst massaal de jaarmarkt bezoeken die anno 2020 Adrillen wordt genoemd.

Zo’n tocht naar de jaarmarkt wordt gemaakt met een paard en wagen of te voet. ,,Er komen ook wel mensen vanuit Groningen naar Winschoten, per trekschuit, zij zijn wel zeven uur onderweg’’, zegt Jalink. ,,En door de straten zie je mensen uit het koninkrijk Hannover lopen, marskramers bijvoorbeeld. De contacten met de andere kant van de grens zijn heel levendig.’’

loading

Levendige contacten

Die levendige contacten over en weer zijn er in de hele grensstreek, zo stelt historicus Geert Volders. ,,Mensen aan deze en de andere kant van de grens doen zaken met elkaar, trouwen met elkaar, sluiten vriendschappen. Het komt voor dat dominees van over de grens hier op de kansel staan. Dat wordt vergemakkelijkt omdat de mensen elkaar goed verstaan. Hun taal ligt heel dicht bij elkaar.’’

In die wereld, zo anders dan die van 2020, wordt het Tractaat van Meppen gesloten, tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het Koninkrijk Hannover. De datum van ondertekening: 2 juli 1824. Het Tractaat bepaalt waar precies de grens tussen beide rijken loopt, maar ook dat in een zone van 376 meter aan beide zijden van die grens geen bebouwing mag komen. Het Tractaat is mede bedoeld om ‘hier en daar bestaande oneenigheden’ tussen ‘wederzijdsche grensbewoners’ ‘zoo mogelijk te vereffenen’.

De jaren en de decennia gaan voorbij. Emmen ontwikkelt zich beetje bij beetje tot de grootste plaats van Drenthe. Ter Apel groeit, mede door de aanleg van het Stads-Ter Apelkanaal. Veel van het veen in Westerwolde wordt afgegraven, kanalen worden gegraven. De vesting Bourtange wordt afgebroken en veel later gereconstrueerd. Twee wereldoorlogen gaan voorbij, Nieuweschans krijgt een kuuroord en ‘Bad’ voor zijn naam, Winschoten ontwikkelt zich nog meer tot het koopcentrum van het Oldambt.

Tractaat duikt af en toe weer op

De wereld verandert, maar het Tractaat van Meppen blijft, houdt zijn geldigheid en ‘duikt’ af en toe weer op. Zo ook in het coronajaar 2020, als de gemeentebestuurders van Westerwolde toestemming willen geven voor de aanleg van een zonnepark vlakbij de grens in Bellingwolde, maar stuiten op het nee van Duitse overheden. Die wijzen op die zone van 376 meter, genoemd in het Tractaat, waarin geen bebouwing is toegestaan. Een zonnepark is in Duitse ogen een bebouwing.

Het gevolg van dat ‘nee’ is dat vertegenwoordigers van de Landkreis Emsland deze maand over het Tractaat praten met bestuurders van de provincie Groningen. De provincie die nu zo ingeburgerd is, maar anno 1824 nog piepjong was.

menu