Zo'n 2,7 miljoen Nederlanders gelooft dat het coronavirus met opzet gemaakt is in een lab.

Wat maakt het coronavirus zo geschikt voor het denken in complotten?

Zo'n 2,7 miljoen Nederlanders gelooft dat het coronavirus met opzet gemaakt is in een lab. Foto: shutterstock

Bij elke ingrijpende gebeurtenis ontstaan alternatieve theorieën over de oorzaak. Bij corona is dit extreem. Miljoenen Nederlanders geloven de officiële lezing niet. Wat maakt het virus zo geschikt voor het denken in complotten?

Het coronavirus is een biowapen dat door wetenschappers gemaakt is in een laboratorium, bedoeld om de Chinese economie ten val te brengen. Nee hoor, multimiljardair Bill Gates zit erachter om geld te kunnen verdienen aan een vaccin dat hij laat ontwikkelen. Of is Covid-19 een bijwerking van van de straling van 5G? Want het is toch zeker geen toeval dat het virus opduikt precies op het moment dat dit nieuwe netwerk wordt geïntroduceerd?

Het zijn maar een paar van de alternatieve theorieën die al maanden rondgaan over de oorsprong van het coronavirus. En het is zeker geen marginaal groepje dat de officiële lezing – dat het virus eind vorig jaar in de Chinese miljoenenstad op een markt waar werd gehandeld in wilde dieren is overgesprongen op de mens – niet gelooft.

loading
 

15 procent gelooft dat het virus met opzet gemaakt is in een lab

Uit een peiling van Ipsos kwam enkele maanden geleden naar voren dat 15 procent van de Nederlanders (zo’n 2,7 miljoen landgenoten) gelooft dat het virus met opzet gemaakt is in een lab. Zo’n 5 procent denkt dat het werk is Microsoftman Bill Gates en 4 procent houdt het op een bijeffect van 5G.

Topmodel Doutzen Kroes oogstte (naast een storm van kritiek) vorige maand tienduizenden likes op Instagram met de vraagtekens die ze na ‘urenlang onderzoek’ zette bij de oorsprong van virus en de aanpak door de autoriteiten. ‘Is het gemakkelijker om een door angst gedreven samenleving te beheersen? Willen ze het beste voor ons?’, schreef de Friezin. ‘En met ‘zij’ heb ik het over de media, de farmaceutische industrie, onze regeringen en alle grote bedrijven die heel andere belangen hebben dan de onze, zo lijkt het.’


De perfect storm voor complottheorieën

Jelle van Buuren van het Institute of Security and Global Affairs van de Universiteit Leiden en complotdeskundige is allerminst verbaasd dat rond het coronathema zoveel mensen een alternatieve verklaring verkiezen boven de officiële lezing.

,,De situatie rond het coronavirus kun je omschrijven als de perfect storm voor complottheorieën”, zegt Van Buuren. ,,Alternatieve verklaringen groeien altijd op wantrouwen dat er al is. Daar is nu zeker sprake van.” Er is immers al jaren een groeiend wantrouwen tegen deskundigen, wetenschappers, overheid en media.

De vaagheid van het virus draagt ook bij, zegt de onderzoeker. ,,Je kunt het niet zien, niet voelen, niet horen en niet ruiken. Maar het virus is wel zeer ingrijpend in ons dagelijks leven. En ingrijpende gebeurtenissen gaan vrijwel altijd gepaard met theorieën over complotten. In de hoofden van veel mensen moet iets dat zo’n groot gevolg heeft ook een grote oorzaak hebben. Als het officiële verhaal een slecht geventileerde dierenmarkt in China is, dan worden daar heel snel vraagtekens bij gezet. Het gaat er bij veel mensen niet in.”

Daar komt bij dat de autoriteiten niet direct een volledig en overtuigend verhaal hadden, zegt Van Buuren. ,,Nog altijd weten we gewoon maar heel weinig van dit virus. Dat is een situatie waarbij complottheorieën gedijen.”

loading

Alternatieve theorieën worden makkelijk verspreid

In het algemeen is het zo dat alternatieve theorieën door sociale media heel makkelijk verspreid worden. Van Buuren: ,,Vroeger had je ook complottheorieën. Maar om daar kennis van te nemen of ze te verspreiden, was een heel stuk ingewikkelder. Nu kun je met een muisklik overal bij komen en is iedereen uitgever. De snelheid en het bereik zijn enorm toegenomen”, zegt Van Buuren. ,,Je hoeft er niet eens naar op zoek te gaan. Ook als je er niet naar op zoek bent, komen de complottheorieën gratis voorbij in je timeline.”

Dat veel mensen gedwongen thuis hebben gezeten de afgelopen maanden, zal er ook aan hebben bijgedragen, denkt Van Buuren. ,,Ik heb daar geen bewijs voor, maar het ligt voor de hand dat veel mensen online op zoek zijn gegaan naar een verklaring voor wat dit allemaal betekent”, zegt de onderzoeker.


Complotdenken is een heel normaal verschijnsel

Complotdenkers willen nog wel eens weggezet worden als ‘gekkies’ of ‘aluhoedjes’, maar de onderzoeker gaat daar niet in mee. ,,Complotdenken is een heel normaal verschijnsel, dat je in alle lagen van de bevolking tegenkomt. En dus echt niet alleen bij lager opgeleiden, zoals wel wordt beweerd”, zegt Van Buuren. ,,Sterker nog, er zit er ook een in het Witte Huis. En in Polen en Hongarije kunnen ze er ook wat van.”

Specifiek rond corona gebeuren nou eenmaal ongelooflijke dingen, zegt de onderzoeker. ,,Neem bijvoorbeeld de noodwet, een extreem ongebruikelijke maatregel die zelfs bij terrorismedreigingen niet is ingezet. Daardoor zitten we ineens met burgemeesters en Veiligheidsregio’s die ons vertellen hoe we ons moeten gedragen. Hoezo? Ik vind het heel legitiem dat burgers daar kritische vragen bij stellen”, zegt Van Buuren.

Maar Bill Gates, 5G of de illuminati (,,die worden er altijd bijgesleept”) verantwoordelijk houden voor het coronavirus, dat is volgens de onderzoeker weer het andere uiterste.


Je zoekt op internet naar gelijkgestemden die je bevestigen

Waarom geloven mensen wat ze willen geloven? Wat drijft hen? Dat vraagt sociaal psycholoog Pontus Leander van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) zich af. Leander bestudeert massageweld en is de initiator van Psy-corona, een wereldwijd onderzoek naar de psychologische gevolgen van de coronacrisis. ,,Mensen hebben twee keuzes. Of ze geloven dat de verspreiding van dit Covid-virus uit de hand loopt, zelfs in landen die het onder controle leken te hebben, en dat ons gedrag het enige is dat ons voorlopig kan wapenen. Of ze geloven iets anders. Dat het een waanbeeld is dat ons wordt voorgespiegeld door de machthebbers en de media. Dat is een helder, onderhoudend verhaal, en dat kan heel aanlokkelijk zijn in angstige tijden. Het zet je weer in control. Je zoekt op internet naar gelijkgestemden die je bevestigen."

Leander is van mening dat mensen die toch al een slechte relatie hebben met de instanties gretig worden om kritisch te zijn, op zoek gaan naar een reden om te diskwalificeren. ,,Helemaal als die instanties af en toe beamen dat ze ernaast zaten.’’ De coronacrisis is vooral een culturele crisis, meent Leander. ,,Mensen die zich onheus bejegend voelen door de overheid, gaan juist niet doen wat hen wordt opgedragen door diezelfde overheid. Deze crisis laat ons zien dat we een prijs moeten betalen voor een jarenlang beleid dat gericht is op het vergroten van de sociale verschillen.’’


Isolatie maakt mensen extreem, zo blijkt uit studies

Maar hoe deze mensen te overtuigen hun complottheorieën te laten varen? Leander: ,,In alle relaties zie je: als het vertrouwen weg is, is het lastig te herwinnen. We leven in de krabbenmand van de prestatiegerichte managers-maatschappij, dus waar voelt een mens zich serieus genomen en gewaardeerd? Online. Maar in je eentje voor de computer onderga je geen sociale controle; je zit in een echokamer. En isolatie maakt mensen extreem, zo blijkt uit studies. Psy-corona bestudeert momenteel of er een stijging gaande is van complotdenken en extremisme.’’

Jelle van Buuren ziet in de hoek van complotdenkers zeker elementen die wijzen op radicalisering. Hij wijst op de uitspraken van rapper Lange Frans en ‘graancirkerspecialiste’ Janet Ossebaard in hun podcast, vorige week, waarin ze hardop nadenken over het neerschieten van premier Mark Rutte. Geen goed idee, concluderen de twee, omdat het slecht is voor hun karma en nachtrust. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) zal voor het nieuwste dreigingsrapport zeker aandacht hebben voor complotgelovers die over dreigen te gaan tot actie.


De gevoelens over mondmaskers liepen hoog op

Verzet tegen pandemie-maatregelen is zo oud als de ziekten zelf. Medisch historica Rina Knoeff (ook van de RUG) ziet opmerkelijke overeenkomsten met de Spaanse griepgolven na de Eerste Wereldoorlog. ,,Ook toen werd mensen verzocht mondmaskers te dragen. Ook toen zeiden sommige artsen: het is schijnveiligheid. Om deze reden weigerden mensen ze te dragen. Er waren ook meer fundamentele argumenten. Sommige suffragettes (strijders voor de vrouwenrechten) bijvoorbeeld, vreesden dat ze door mondmaskers ook zichtbaar monddood gemaakt werden. De gevoelens over mondmaskers liepen hoog op. Weigeraars, mask slackers genoemd, organiseerden zich in de anti-mask league. Ook artsen waren actief in deze beweging. Na de tweede golf van de epidemie werden maskers verplicht, wat leidde tot onrust en veel arrestaties."

Vaak werd protest tegen maatregelen gevoed door complotdenken. In de negentiende eeuw geloofden complotdenkers dat cholera was bedacht door de rijken. Knoeff: ,,Mensen wilden niet naar het ziekenhuis, omdat ze zeker wisten dat de rijken dan hun huizen zouden confisqueren.’’

In tijden van grote onzekerheid staat de schuldvraag centraal. Knoeff: ,,Iedereen wil nu aldoor weten wie ‘patiënt nul’ is, wie dus de persoon is die het virus heeft verspreid. Ook in het verleden waren mensen met die schuldvraag bezig. In de Middeleeuwen zouden Joden putten hebben vervuild en dus de pest naar de steden hebben gebracht. Dat leidde tot vreselijke pogroms. Pandemie wekt haat op.’’

Maar elk pandemie, zo zegt Knoeff, leidt ook tot iets anders: het ‘mechanisme van de eenheid’ dat in werking treedt. ,,Mensen hebben in het verleden altijd een tegenwicht gezocht, in bijvoorbeeld liefdadigheidsacties. In de Middeleeuwen werden processies gehouden als roep om verbinding.’’

menu