Smartengeld voor honderd gezinnen uit Groningen die geraakt zijn door de aardbevingen. Maar bedragen vallen in het niet bij de jaren leed van gedupeerden

Henk van Driel bouwt zijn eigen extreem energiezuinige huis op zijn erf. Foto: Davide Degano

Om het vertrouwen van Groningen te herstellen is erkenning van leed belangrijker dan geld. Toch is de smartengeldregeling voor aardbevingsgedupeerden wéér een juridische standaardprocedure. Terwijl blijkt dat mensen juist hun verhaal kwijt willen.

Het is bijna zover; Groningers die persoonlijk zijn geraakt door de aardbevingsproblematiek kunnen straks smartengeld krijgen. Het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) is een proef gestart met honderd gezinnen en verwacht uiteindelijk tienduizenden aanvragen. Doel van de regeling, in de bewoording van het IMG: ‘verzachting en erkenning’.

In hun wezen geraakt

Erkenning. Dat is waar Groningen al jaren om vraagt. In onderzoeken naar de maatschappelijke gevolgen van de gaswinning komt steeds weer terug dat mensen zich niet gezien en gehoord voelen. Ook na de excuses van Rutte, de miljarden die via allerlei compensatieregelingen naar Groningen gaan en de start van een parlementaire enquête, blijft die roep om erkenning klinken.

,,Mensen zijn echt in hun wezen geraakt’‘, zegt godsdienstpsycholoog Hanneke Muthert tijdens een webinar over immateriële schade, genoegdoening en erkenning van het Kennisplatform Kansrijk en Leefbaar Groningen. ,,Als je het gevoel hebt dat je niet gezien wordt, dat je er als mens er niet toe doet, dat raakt je in je hele bestaan.’‘

Niet in verhouding tot het leed

Hoe dat te herstellen is – en óf het wel te herstellen is – dat is de grote vraag voor de toekomst van het aardbevingsgebied. Herstel van vertrouwen in Groningen gaat niet alleen over vertrouwen in de overheid, maar ook over vertrouwen in het leven, in anderen, in jezelf. Nadat de schade en versterking zijn afgehandeld – wat ook na alle excuses nog steeds niet goed is geregeld – moeten relaties worden hersteld.

Helpt smartengeld daarbij? De bedragen van 1500, 3000, of 5000 euro per persoon staan niet in verhouding tot de jaren van leed die gedupeerden is aangedaan. Geld is nooit genoeg om dat leed te compenseren, erkent ook het IMG. Dat de bedragen beperkt zijn komt omdat de Nederlandse wetgeving niet voorziet in ruimhartiger smartengeld. ‘‘Ik hoop dat gevoel van erkenning belangrijker zal zijn dat het bedrag’‘, zegt IMG-bestuurslid en hoogleraar psychologie Ellen Giebels

Toch wringt ook deze regeling

Dat dit gebaar wordt gemaakt is wel heel goed, denkt Muthert. ,,De waarde is vooral symbolisch: er wordt gezien dat er ook persoonlijk leed is, naast al die aandacht die we voor muren en de grond hebben. De mens tussen die muren en op die grond doet ertoe.’‘

Toch wringt ook deze regeling. Al in deze eerste testfase blijkt dat een derde tot de helft van de aanvragers behoefte heeft om uitgebreider zijn of haar verhaal te kunnen doen. En juist daarvoor zijn de mogelijkheden van het IMG beperkt - al wordt er wel gewerkt aan een ‘verhalenplatform’. ,,Het liefst zouden we met iedereen persoonlijk in gesprek gaan’‘, zegt Bas Kortmann, bestuursvoorzitter van het IMG. ,,Maar omdat het om zulke grote aantallen gaat zouden we dan nog tien jaar bezig zijn. En de Groningers wachten al lang genoeg.’‘

Rechtssysteem gebaseerd op wantrouwen

Daarom is het toch weer een juridische standaardprocedure waarin het leed van mensen op basis van objectieve factoren (woonplaats, hoogte van schade, wachttijd) en een persoonlijke vragenlijst in drie categorieën wordt verdeeld: persoonsaantasting, ernstige persoonsaantasting of zeer ernstige persoonsaantasting. Met het risico dat mensen zich toch weer miskend voelen. Muthert: ,,Je vult iets in en ‘hup’ er rolt een geldbedrag uit.’‘

Ons rechtssysteem, schreef de commissie Verheij die minister Wiebes in 2020 adviseerde over de immateriële schadevergoeding, is voor een groot deel gebaseerd op wantrouwen. ‘Iets staat pas vast als daarvoor bewijs bestaat, partijen worden niet op hun woord geloofd’. Het is wat veel Groningers keer op keer ervaren: ze worden met wantrouwen bejegend door instanties die hun problemen zouden moeten oplossen.

Grieven tegen de overheid

Het IMG is zich terdege bewust van de beperkingen, zeggen Kortmann en Giebels. Maar omdat het instituut is opgericht om de aansprakelijkheid van de NAM af te wikkelen - en bijvoorbeeld niet de grieven op te lossen die veel Groningers koesteren ten opzichte van de overheid - lopen ze tegen juridische grenzen aan. ,,Er is een breder perspectief nodig en dat kaarten wij ook regelmatig aan in Den Haag’‘, zegt Kortmann. ,,De overheid kan in andere vormen dan geld veel doen voor Groningen. Dat gebeurt wel, maar veel te versnipperd.’‘

Het Kennisplatform Leefbaar en Kansrijk Groningen concludeert in de nieuwe publicatie ‘Inzicht in impact’ dat betrokken instanties zich ‘primair lijken te richten’ op herstel van fysieke schade en veiligheid. ,,Maar het is te kort door de bocht om te verwachten dat compensatie van materiële en immateriële schade automatisch leidt tot herstel van relaties en vertrouwen”, signaleert Sanne Hupkes, projectonderzoeker. ,,De relaties tussen burger en overheid en tussen overheden onderling zijn ernstig geschaad.”

Lees zaterdagochtend meer over verlies en vertrouwen in het vierde deel van de longreadserie Het Nieuwe Noorden: ‘ In de ziel geraakt; als mijnbouw een bom onder je bestaan legt

Je kunt deze onderwerpen volgen
Groningen