Volgepakte terrassen. Anderhalve meter afstand houden blijkt een lastige opgave.

Waarom de 'botte bijl' van de coronamaatregelen volgens deze hoogleraar van de Rijksuniversiteit Groningen is uitgewerkt

Volgepakte terrassen. Anderhalve meter afstand houden blijkt een lastige opgave. Foto: Willem Groeneveld

De ‘botte bijl’ van algemene maatregelen tegen corona werkt niet meer. Het draagvlak hiervoor brokkelt snel af, maar stevig ingrijpen van de overheid blijft uit. Het gevolg: meer doden.

,,Het 'systeem mens' is niet gemaakt om lange tijd grote offers te brengen voor een dreiging die voor velen niet reëel is. Want het is een feit dat een individu in Assen maar een kleine kans heeft om corona te krijgen. Mensen weten dat – en daar gaan ze zich naar gedragen.’’

Gedragswetenschapper Arie Dijkstra van de Rijksuniversiteit Groningen noemt de aanpak van de crisis ,,een mooi voorbeeld van polderen. Het is zoeken naar een evenwicht, waarbij gezondheid, vrijheid en economie een belangrijke rol spelen.’’

Hij trekt een vergelijking met de opkomst van de auto. ,,In de jaren vijftig vielen daardoor ieder jaar duizenden slachtoffers. De overheid maakte daarom een heel stelsel aan regels om het aantal slachtoffers omlaag te krijgen. Met straffen die variëren van een boete tot vervolging wegens doodslag.’’

‘Uiteindelijk komt er wel weer een evenwicht’

Nu snapt iedereen het nut van die verkeersregels, zegt Dijkstra ,,Het besef is er: als de overheid ingrijpt, zijn dit de regels. Maar met het coronavirus zegt het kabinet: gedraag je nu alsjeblieft, dan krijgen we corona er samen onder. Als we die aanpak nu bij autorijden zouden toepassen zou er chaos ontstaan, met meer doden tot gevolg. Maar uiteindelijk komt er wel weer een evenwicht.’’

De hoogleraar verwacht dat de samenleving een aantal coronadoden zal accepteren, als daardoor het dagelijks leven niet al te zeer in gedrang komt. Dat is niet per se slecht, betoogt hij: ,,We zitten in de rommelige chaos van de democratie. Laten we blij zijn dat niet alleen het RIVM de baas is, maar dat ook andere belanghebbenden zich laten horen.’’

#ikdoenietmeermee

Omdat veel mensen nu niet meer snappen waarom ze zich aan gedragsregels moeten houden, ontstaat er ook ruimte voor bewegingen als #ikdoenietmeermee. Onder die noemer plaatsten tientallen BN’ers maandagavond een filmpje op Instagram om mee te delen dat ze niet meer meedoen aan de coronamaatregelen. Ze zijn bij elkaar gebracht door Viruswaarheid-oprichter Willem Engel.

,,Met alle onduidelijkheden kun je niet meer verwachten dat mensen niet meer gaan knuffelen. Maar de lulkoek die Engel verkoopt, moet wel bestreden worden. Nodig hem uit, bevraag hem kritisch en maak duidelijk dat hij meer doden accepteert, feitelijk mensen opoffert aan de zogenaamde vrijheid.’’

‘Beloning’

Het kabinet moet mensen nieuw perspectief bieden om coronamaatregelen draaglijk te houden. ,,Café, carnaval en dansen kan allemaal weer – maar nu even niet.’’ Met zo’n ‘beloning’ in het vooruitzicht zullen mensen veel meer geneigd zijn zich te schikken in de beperkende regels die nodig zijn om het coronavirus te bestrijden'', verwacht Dijkstra.

,,Als je menselijk gedrag wil veranderen kun je het beste een wortel voorhouden. Rutte doet dat nu niet. Kijk, als je tegen mij zegt: je mag je moeder een maand niet zien, dan snap ik dat. Als het zes maanden is, ligt het al anders. Maar als elk perspectief ontbreekt, maak ik mijn eigen afweging: vind ik dat het waard?’’

Schokgolf

Bij de eerste persconferentie van premier Rutte in maart ging er nog een schokgolf door het land. Maar, stelt Dijkstra vast, mensen wennen aan dreiging. ,,En ze gaan veel meer bekijken wat het effect op hun persoonlijke leven is. Met een overheid die de maatregelen niet wil afdwingen, ontstaat er een zekere chaos.’’

Dat gaat zich stabiliseren, aldus de hoogleraar, ,,maar daarbij accepteren we wel dat er een bepaald aantal doden valt.’’ Dijkstra spreekt hierover geen oordeel uit. ,,Het zoeken naar evenwicht is gecompliceerd. Mensen zeggen vaak wel dat gezondheid het allerbelangrijkste is in het leven, maar economie en vrijheid spelen ook een grote rol. We zijn op zoek naar de beste mix.’’

Mensen laten zich daarbij niet leiden door de feiten, zegt hij, maar door hun gedachten over die feiten. Voorlichting is daarom van groot belang. Hier heeft het kabinet grote fouten gemaakt, meent de gedragswetenschapper. Hij noemt als voorbeeld de tegenstrijdige berichten over het nut van het dragen van een mondkapje.

,,Je moet helder maken wat het effect is van de afzonderlijke maatregelen. En de consequenties als je je er niet aan houdt. Bij anderhalve meter afstand houden hoort een bepaalde daling van het risico om besmet te raken of om besmetting door te geven. Als je ook nog een mondkapje draagt, wordt het risico weer geringer. En als je dan ook nog thuiswerkt wordt het nog kleiner. Mensen moeten het snappen, anders zullen ze de maatregelen niet accepteren.’’

menu