RUG-psycholoog Jacob Jolij uit Engelbert schreef een boek over het bewustzijn.

'Wat bewustzijn is? We weten het nog steeds niet'

RUG-psycholoog Jacob Jolij uit Engelbert schreef een boek over het bewustzijn. Foto: Duncan Wijting

Wat is bewustzijn? Filosofen en wetenschappers breken zich er al eeuwen het hoofd over. Psycholoog en onderzoeker Jacob Jolij (41) van de Rijksuniversiteit Groningen zocht in zijn boek Wat is bewustzijn nou eigenlijk? het antwoord onder meer in The Matrix , The Voice of Holland en een ietwat curieuze Engelse kosmoloog uit de sixties. En vond een mogelijk en nog niet volledig bevredigend antwoord in een andere dimensie.

Jacob Jolij is 6 of 7 jaar als hij in een spiegel kijkt. Hij ziet een roodharig jongetje. Hij blijft kijken. Een minuut, twee. Een kwartier verstrijkt. Zijn gezicht begint er vreemd uit te zien. Verontrustend zelfs. Hij blijft kijken. Dan plant de vraag zich in zijn hoofd. Kijkt hij naar de spiegel? Of is het toch anders? Is het de spiegel die terugkijkt?

Wat is werkelijkheid? Besta ik? Wie ben ik?

Het is dus niet geheel toevallig dat bijna 35 jaar later de cover van zijn boek Wat is bewustzijn nou eigenlijk? een man toont die in een spiegel kijkt. ,,Dat was voor het eerst dat ik me bezighield met vragen als ‘wat is nu werkelijkheid?’ Pas later leerde ik dat je eigenlijk niet langer dan een paar minuten in de spiegel moet kijken. Dan begint je brein rare dingen te zien. Je gezicht lijkt verstoord. Hier is een volkomen normale verklaring voor. De hersenen die gewend zijn gezichten te onderscheiden hebben er op een gegeven moment genoeg van.’’

De verstoringen in zijn gezicht verdwenen, maar de vragen bleven tot op de dag van vandaag. Wat is werkelijkheid? Besta ik? Wie ben ik? ,,Ik vond dit soort vraagstukken altijd fascinerend. Mijn ouders hadden van die boeken van Lecturama met titels als De mysteries van dromen . Heb ik helemaal stuk gelezen, echt geweldig. De vraag waar ik me vervolgens mee bezighield was: hoe word ik daar nu wetenschapper in?’’

In 1997 kiest hij voor de opleiding psychologie aan de Universiteit van Amsterdam. ,,Veel studenten kozen voor psychologie, omdat ze geen idee hadden wat ze wilden of omdat ze niet wisten wat het inhield. Ik was wat dat betreft geen vreemde eend in de bijt; ik behoorde tot de laatste categorie. Ik leerde al snel dat de psychologie zich niet met zoiets als het bewustzijn bezighield. Psychologie houdt zich vooral bezig met gedrag. Bewustzijn was meer iets voor de filosofie.’’

‘Bij parapsychologie denken mensen meteen aan de X-files’

Maar dan ontmoet hij de man die hem voor de psychologie zou behouden. ,,Ik leerde Dick Bierman kennen. Hij was bijzonder hoogleraar parapsychologie, de enige in Nederland.’’ Hij grijnst. ,,Ik weet het. Mensen denken meteen aan de X-files . Deels is dat ook wel terecht, want een deel is toch wel complete onzin. Maar een ander deel hield zich met zaken bezig die eigenlijk heel raar zijn. Een bekend experiment in de psychologie is dat je proefpersonen in een willekeurige volgorde plaatjes van stofzuigers en spinnen laat zien en dan achteraf de stressreactie test. Maar in de parapsychologie testen ze de reactie van de proefpersonen enkele seconden vóórdat hij het plaatje te zien krijgt. En dan zie je dat proefpersonen bij het plaatje met een spin al vooraf een stressreactie laten zien.’’

Daarvoor is nog steeds niet echt een verklaring gevonden, zegt Jolij. ,,Dick Bierman heeft hier veel over geschreven. Ik kwam na twee jaar met hem in contact en hij is min of meer de redding van mijn carrière als psycholoog geweest. Blijkbaar waren er toch mensen op een wetenschappelijke manier met rare dingen bezig. En ik weet het: het zegt iets dat er maar één hoogleraar parapsychologie in Nederland was, wiens leerstoel uiteindelijk ook nog eens werd opgeheven. Maar toen kwam de grote omwenteling. De Amerikaanse president George W. Bush verklaarde de jaren negentig tot het decennium van het brein. Een aantal onderzoekers begon over bewustzijn te schrijven.’’

Een van hen was Nobelprijswinnaar Francis Crick, die met James Watson het DNA ontcijferde. ,,Hij schreef aan het eind van zijn carrière een boek dat voor mij net op tijd kwam: The Astonishing Hypothesis (‘De verbluffende hypothese’). Hij schreef over hoe het brein bewustzijn kan voortbrengen. Volgens hem is bewustzijn een hersenproces. Hij zette heel netjes uiteen hoe het bewustzijn met hersenactiviteit samenhangt.’’

‘In dertig jaar onderzoek naar bewustzijn zijn we geen zier opgeschoten’

,,In Nederland begonnen we het bewustzijn ook te onderzoeken, maar steeds vanuit het standpunt dat het een hersenproces is. Nou hebben we tegenwoordig geweldige apparaten waarmee we die processen zoals ze samenhangen met geheugen, taal en emotie in kaart kunnen brengen. Waarom dan niet met bewustzijn? Lang verhaal kort: in dertig jaar zijn we geen zier opgeschoten. Natuurlijk weten we wel iets meer. We weten dat bewustzijn ontstaat als bepaalde hersendelen samenwerken, maar hoe, waarom en welke delen dat zijn weten we niet.’’

Jolij promoveerde. ,,Ik werd wetenschapper. Dertien jaar geleden kwam ik in Groningen. Ik werkte zestig tot tachtig uur in de week. Ik liep tegen een muur op. Wetenschap is geweldig, maar het is niet vrijblijvend. Onze wereld is erg competitief. Dat komt ook door de wetenschappers zelf. We zitten elkaar op de huid en in de regel zijn we ontzettend ambitieus en reputatiegevoelig. Rond die periode werd mijn vrouw ernstig ziek. Ze had borstkanker. Twee jaar lang waren we bezig met behandelingen. Met overleven.’’

In het eerste hoofdstuk beschrijft Jolij hoe hij tijdens een sessie met zijn psycholoog naar zijn zelfdestructieve element luisterde. Hij schrijft: ‘Maar toen gebeurde het. Het zelfdestructieve element had zowaar wat te zeggen. ‘Hou verdomme eens op met die harde wetenschap. Denk eens verder na… je geloofde toch nooit dat je geest is wat je brein doet? Mediteer weer een keer, doe weer eens wat met parapsychologie waarvoor je in eerste instantie psychologie bent gaan studeren, verwonder je!’ En ik barstte in tranen uit.’

Brein is toch wat complexer dan een kamerplant

Zijn vrouw genas en Jolij stortte zich weer op het bewustzijn. Hij kroop achter de laptop, een boek moest er komen. Hij las, discussieerde, onderzocht. ,,Ik kwam tot de conclusie dat bewustzijn een fundamentele eigenschap is van het universum.’’ Weer die grijns. ,,Jaha, klinkt heel erg new age en je belandt al snel in uitspraken zoals ‘Ik denk dus ik besta’ van Descartes. In mijn boek ga ik terug naar de basisvraag. Bewustzijn bestaat voor mij uit ervaringen die ik heb. Wat zijn dan die ervaringen? Komen ze voort uit hersenactiviteit? Maar waarom heeft hersenactiviteit dan wel een ervaring en bijvoorbeeld een plant niet? De bewustzijnsfilosoof David Chalmers komt met een heel duidelijk antwoord. Bewustzijn is volgens hem een eigenschap die voortkomt uit de complexiteit van het brein. Net als het klimaat eigenlijk. Dit is terug te leiden tot luchtdeeltjes die een interactie met elkaar aangaan. Daarom is de lucht in een jampotje nog geen klimaat. Klimaat is oneindig veel complexer. Dat geldt ook voor ons brein. Dat telt miljarden hersencellen die weer verbindingen aangaan met andere hersencellen. Dat gaat toch een maatje verder dan hij daar.’’ Hij wijst naar een groene kamerplant.

,,Veel wetenschappers nemen hier genoegen mee, maar ik zie toch een knelpunt. Wanneer komt dan het omslagpunt dat er bewustzijn ontstaat? Dan gebeurt op een gegeven moment een wonder of zo? Mijn tweede probleem is dat je, net als bij het constateren van een klimaat, een waarnemer nodig hebt. Maar bewustzijn komt vanuit jezelf.’’

Een handreiking uit the sixties

En dan is het 2019. Hij zit bij een congres met enkele wonderlijke sprekers. Een Poolse hoogleraar natuurkunde, die onder meer in de commissie zit die Nobelprijswinnaars aanwijst, vertelt doodleuk dat hij overal in zijn huis petjes spontaan vanuit het niets ziet materialiseren. Jolij hoort het met opgetrokken wenkbrauwen aan. Ook de Britse astronoom en wiskundige Bernhard Carr stapt op het podium. ,,Hij gaf een presentatie over paranormale fenomenen die hij met externe dimensies verklaarde. Ik moet toegeven: mijn bullshit-detector ging meteen af. Dan ben je nog maar een stap verwijderd van chakra’s.’’

Ze kwamen met elkaar in gesprek. ,,En toen begon ik het toch anders te zien. Carr had zich in de parapsychologie verdiept door fenomenen die hij vroeger had ervaren. Ja, hij heeft de leeftijd dat hij in de sixties met lsd had kunnen experimenteren. En dat gaf hij ook ruiterlijk toe. Hij legde uit dat een dimensie eigenlijk niks anders is dan een postcode in het universum. Wij ervaren drie van de elf dimensies die door natuurkundigen zijn gevonden: hoogte, breedte en lengte. Deze dimensies zijn eigenlijk een soort coördinaten waarmee je iets kan vinden. Stel nu dat we daar de dimensie bewustzijn aan toevoegen. Mijn theorie is dan dat als veel mensen op hetzelfde moment eenzelfde ervaring hebben, bijvoorbeeld wanneer ze naar The Voice of Holland of naar een persconferentie over corona kijken, zich merkwaardige fenomenen kunnen voordoen. Dat je bijvoorbeeld de ervaring van iemand anders kunt waarnemen omdat je op dezelfde coördinaat in het universum zit. Dan ontstaan er foutjes, net zoals in The Matrix .’’

Maar hoe kun je dat nou controleren? ,,Daarbij kijk ik naar een experiment met telefoon-telepathie van Rupert Sheldrake. Je kent het vast wel: je denkt aan iemand, de telefoon gaat en dan blijkt het die persoon te zijn. Dat zie je vooral bij mensen die een sterke emotionele band hebben. Shelldrake deed een experiment waarbij de proefpersoon een aantal namen moest geven van mensen die hij goed kende.’’ In bijna de helft van de gevallen raadde de proefpersoon door wie hij of zij werd gebeld.

,,Waarom breiden we dit niet uit? De proefpersoon kijkt naar een bepaald tv-programma en we laten drie anderen die hij goed kent naar hetzelfde kijken. Ik voorspel dat de proefpersoon, die niet weet dat de anderen ook kijken, beter aanvoelt wie hem belt.’’

Dus wat is nu bewustzijn? Hij lacht. ,,We weten het eigenlijk niet.’’

‘Wat is bewustzijn nou eigenlijk?’ (uitgeverij Nieuw Amsterdam) ligt nu in de winkel.

menu