Illustratie: Wellcome images

Wat kunnen we leren van de pandemieën van vroeger? Medisch historica Rina Knoeff trekt 7 ontnuchterende conclusies

Illustratie: Wellcome images

Wie de geschiedenis niet kent, is gedoemd haar te herhalen. Zo luidt een oude spreuk. Wat kunnen we leren van de manier waarop er vroeger met pandemieën werd omgegaan? Gesprek met medisch historica Rina Knoeff over zeven opmerkelijke overeenkomsten tussen toen en nu.

Pest: de Zwarte Dood. Cholera: de Blauwe Dood. Spaanse Griep: de Windvlaag des Doods. Huiveringwekkende namen zijn het, voor dodelijke besmettelijke ziektes die miljoenen levens hebben gekost.

Medisch historica Rina Knoeff van de Rijksuniversiteit Groningen vindt dat er in deze coronatijd lessen te leren zijn van de manier waarop de mensheid door de eeuwen heen pandemieën onder controle heeft willen krijgen. Ze heeft recent beargumenteerd dat dat historici opgenomen zouden moeten worden in het Outbreak Management Team (OMT) van de regering. ,,Want hoewel de ziekte zelf veroorzaakt wordt door een nieuw virus, volgen de sociale en maatschappelijke reacties op de epidemie bekende patronen.’’

Eigenlijk, zegt ze, heeft iedere periode zijn eigen epidemie. ,,De pest in de middeleeuwen, pokken in de achttiende eeuw, cholera in de negentiende eeuw, en in de twintigste eeuw de Spaanse griep en de auto-immuunziektes als hiv/aids.’’

loading

Terugkijken op de aanpak van die ziektes leidt tot opmerkelijke parallellen tussen toen en nu. En dat leidt tot zeven ontnuchterende conclusies.

1. De begrippen social distancing, contact tracing en groepsimmuniteit zijn eeuwenoud

Knoeff: ,,Tijdens de pokkenepidemieen in de achttiende eeuw bedacht de Britse dokter John Haygarth social distancing en contact tracing. Pokken was een ziekte die vooral kinderen trof. In die tijd dacht men dat ziektes zich verspreidden over heel lange afstanden via de lucht, en dat je daar weerloos tegen was. Haygarth ontdekte dat pokken zich vooral ontwikkelde in arme buurten waar mensen dicht op elkaar woonden en kinderen met elkaar op straat speelden. Dat was heel anders dan in de rijke gezinnen, waar de kinderen in grote huizen woonden en vaak binnen zaten. Dus raadde hij aan afstand te houden van elkaar. En als je besmet was, mocht je niet naar buiten. En je moest ook zeker niet bij iemand komen die extra vatbaar was voor die ziekte.’’

Er waren goedbedoelde experimenten die dat moesten afdwingen. ,,Kinderen met pokken moest je binnenhouden om te voorkomen dat de hele wijk ziek werd. Het effect was dat ook ouders binnen moesten blijven en niet konden werken. Ook pokkenhuizen boden geen soelaas. Vaak gingen hele gezinnen daar in quarantaine, inclusief broertjes en zusjes die niet besmet waren, je kan je dus voorstellen dat die ook ziek werden. Het was vrij dramatisch.’’

Haygarths experiment mislukte. ,,Hij heeft het allemaal gezegd en uitgeprobeerd, hij bedacht een systeem van contact tracing, dus dat je bijhoudt wie er besmet is en met wie die in contact is geweest, hij heeft zelfs arme gezinnen een financiële beloning gegeven om zich aan zijn regels te houden. Maar de armen zaten zo aan hun grens, die moesten de straat wel op om toch weer geld te verdienen.

Ook welgestelde burgers droegen bij aan het mislukken van de maatregelen. We zien in de geschiedenis dat zodra de rijken een zekere groepsimmuniteit hadden bereikt, zij zich niet langer in hun vrijheden wilden laten beknotten. Ook waren zij vaak niet langer bereid om mee te betalen aan inoculatieprogramma’s; inoculatie was een vroege variant van vaccinatie, waarbij mensen werden blootgesteld aan een beetje pus van een echte pokkenpatiënt. Waardoor de groepsimmuniteit niet echt bereikt werd.’’

loading

2. Draagvlak vinden was altijd al een ding

Knoeff: ,,Hoe lang zitten we nu in quarantaine? Mensen worden dat zat, want je komt aan hun fundamentele vrijheden. We hebben tijdens epidemieën altijd wel geleefd met quarantainemaatregelen, maar een lockdown zoals nu, is bij mijn weten niet heel vaak goed afgelopen. Mensen moeten toch in hun levensonderhoud voorzien. Maar je ziet ook nu grote problemen ontstaan omdat mensen door misgelopen inkomsten in de knel raken. Te weinig begrip leidt tot rebellie.

Dat leren de cholerarellen.

,,We hebben cholerarellen gehad in heel Europa in de negentiende eeuw. In Hamburg, bijvoorbeeld, waar de ziekte was uitgebroken. Het liberale stadsbestuur had de haven dicht moeten gooien, maar deed dat niet. En toen ze wel maatregelen namen, waren die zo draconisch dat de armen in opstand kwamen. Mensen gingen de straat op om te protesteren. Er zijn historici die zeggen dat deze cholera-opstanden aan de basis hebben gestaan van een bredere klassenstrijd. De geschiedenis laat zien dat je wel al die medische maatregelen kunt nemen, maar als mensen zich te veel beknot voelen in hun vrijheid, als hun inkomen in gevaar komt, houden ze zich niet meer aan die regels.’’

3. De pandemie treft de onderkant van de samenleving het hardst

,,Je ziet bij iedere epidemie dat de sociaal-economische omstandigheden het verschil maken. De pest, die sloeg gewoon toe in de middeleeuwen. Het is niet te vergelijken met deze coronacrisis, mensen waren totaal weerloos toen. Je ging er heel snel aan dood, soms overleed 90 procent van de inwoners van een stad. We zien dat de rijke mensen de besmette steden uitgingen, de armen moesten blijven en werden dus ook het hardst getroffen. Ze werden ook vaak aan hun lot overgelaten. Tijdens een pestuitbraak in Londen in 1666 vluchtten alle doktoren de stad uit, waardoor de mensen waren overgeleverd aan apothekers en kwakzalvers die in het gat sprongen.’’

,,Ik vind het ironisch om te zien dat mensen die aan de rand van de samenleving staan, ook nu het zwaarst worden getroffen. Covid-19 legt de sociaal-economische verschillen en gezondheidsongelijkheid weer bloot, las ik laatst. Voor de kleinbehuisden, de vluchtelingen in de kampen is te weinig aandacht bij onze overheid. Er zijn wel hulpprogramma’s voor werkgevers en kleine zelfstandigen, maar eigenlijk is er niks voor mensen die in de probleemwijken wonen, voor wie de maatregelen moeilijker vol te houden zijn.’’

loading

4. Er zijn vele antwoorden

,,Een belangrijke les van de medische geschiedenis is dat de geneeskunde niet met één stem spreekt. In de negentiende eeuw had je de aanhangers van het hygiëne-model, vooral in Duitsland: we moeten vooral heel schoon zijn en dan bannen we cholera uit. In Frankrijk stelden aanhangers van Louis Pasteur heel nadrukkelijk dat cholera wordt veroorzaakt door een bacil, we moeten vaccineren. Uiteindelijk bleek dat laatste het meest effectief, en dat zal ook nu het geval zijn. Tot die tijd zullen we het moeten doen met hygiënemaatregelen en gedragsregels.

We zijn geneigd te denken dat een geneeskundig probleem slechts één oplossing heeft, ik denk dat het goed is om te bedenken dat er altijd verschillende scenario’s mogelijk zijn. Zoals we de afgelopen week hebben gezien, wordt er ook binnen het OMT soms verschillend gedacht over oplossingen.’

5: Sociale controle, sociale onrust

,,Of er sociale onrust uitbreekt als er geen draagkracht wordt gevonden? Tja, als je naar de geschiedenis kijkt, is dat wel mogelijk. In de achttiende en negentiende eeuw had je systemen van gezondheidsinspecteurs die de mensen onder de duim moesten houden en ze konden beboeten als ze zich niet aan de regels hielden. In de achttiende eeuw werd een systeem opgetuigd waarin je mensen kon verklikken, de boetes werden vervolgens verdeeld onder de klager en de inspecteur. De mensen pikten dat uiteindelijk niet.

We hebben nu ook verkliklijnen, een drone die boven ons hoofd vliegt om te controleren of we genoeg afstand houden. De geschiedenis laat zien dat mensen zoiets wel even volhouden, maar niet heel lang. Dan helpt ‘hou vol’ niet meer.’’

6. Reinigen bestrijdt het gevaar

,,Hygiëne heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in het bestrijden van ziekte. Ook in de middeleeuwen vonden mensen het fijn om zich te wassen. Stank, dacht men vroeger, stond voor gevaar. Men dacht dat je ziek werd door het inademen van slechte lucht. Er zijn koortsen geweest waar veel mensen aan stierven. De oorzaak, zei men, ‘ligt in de lucht’.’’

loading

7. Mensen zoeken naar steun, toeverlaat en een oorzaak

Er zijn mensen die menen dat het nieuwe G5 netwerk het coronavirus veroorzaakt. Dit soort complotdenken is van alle tijden, mensen zoeken op de tast naar een oorzaak. En naar elkaar. ,,Culturele overtuigingen spelen een grote rol. Mensen moeten dealen met zo’n crisis. In de middeleeuwen dachten ze dat de Joden de pest hadden veroorzaakt. In Pruisen geloofden mensen dat choleramaatregelen van de overheid vooral werden gebruikt om hun huizen en bezit in te pikken.’’

,,Maar mensen zoeken ook steun. In de zeventiende eeuw organiseerden ze biddagen om God te vragen de bezoeking weg te nemen. Dat smeedde ook saamhorigheid. Ook nu worden de klokken elke woensdag geluid; dat de kerken nu leeg zijn is bij mijn weten vrij uniek. Mensen zoeken altijd naar manieren om toch contact te houden. Nu communiceren we met beeldschermen, tijdens de cholera-epidemie stuurden mensen elkaar brieven die ze eerst met chloor ‘berookten’ voordat ze ze op de post deden.’’

***

Knoeff pleit voor een multidisciplinair team

Rina Knoeff is voorstander van een multidisciplinair team dat het OMT kan adviseren. Als directeur van het Groningen Center for Health and Humanities organiseert ze een websminarreeks COVID-19 - what can humanities do? Want, denkt ze, de geesteswetenschappen zouden nu wel eens behulpzaam kunnen zijn.

,,Pandemieën zijn misschien nog meer een maatschappelijk dan een medisch probleemWant op dit moment kunnen we de ziekte vooral beheersen door maatschappelijke maatregelen en gedrag. Het is van belang om te realiseren dat de maatschappelijke reacties op pandemieën altijd verlopen volgens patronen. Historici kunnen dat goed analyseren. Duitsland heeft een commissie van 26 wetenschappers, Leopoldina, die de regering adviseert en daar zitten niet alleen virologen in, maar ook filosofen, gedragswetenschappers, historici. Ik vind zo’n brede opzet heel verstandig. Rutte blijft in het mantra: we moeten alleen naar de medisch specialisten luisteren. Dat is technocratisch en ik denk dat het uiteindelijk onvoldoende helpt.’’

Knoeff: De werkelijkheid is complex

Die pandemieën, wat kunnen we ervan leren?, vragen mensen Rina Knoeff geregeld. Hoe voorkom je dat het een herhaling van zetten wordt? Dan zegt ze dat die vraag nog nooit zo prominent aanwezig geweest is als nu.

,,Je ziet die vraag telkens terugkomen in de media en die wordt dan vervolgens beantwoord met succesverhalen over hygiëne. Ik vind dat versimpelde geschiedschrijving, de werkelijkheid is veel complexer. Medische succesverhalen wekken de indruk dat de medische wetenschappen deze crisis wel gaan oplossen zolang we maar wachten. Maar ik denk dat de geschiedenis van de cholerarellen misschien nog wel leerzamer voor ons is dan de hygiëneverhalen. Daarvan weten we al dat dat goed is. Verhalen over sociale onrust herinneren ons eraan dat het beheersen van een pandemie een zaak is van ons allemaal.’’

menu