De politie blokkeert boeren die onderweg waren naar het provinciehuis. De boerenprotestgroep Farmer Defence Force riep boeren op om actie te voeren tegen voermaatregelen van minister Carola Schouten (Landbouw).

Wetenschappers RUG: 'De acties van de boeren vormen een gevaar voor het demonstratierecht'

De politie blokkeert boeren die onderweg waren naar het provinciehuis. De boerenprotestgroep Farmer Defence Force riep boeren op om actie te voeren tegen voermaatregelen van minister Carola Schouten (Landbouw). Foto: ProNews

Op trekkergeweld heeft de overheid amper antwoord. Tegelijk hollen de boeren met hun acties het recht op demonstratie uit, waarschuwen deskundigen in openbare orde.

Het is de zin die universitair docent Berend Roorda (Rijksuniversiteit Groningen) als specialist demonstratierecht wellicht het vaakst uitspreekt: demonstreren is een grondrecht.

En aan dat recht mag niet zomaar getornd worden.

Maar wat tientallen boeren de afgelopen week in Groningen, Drenthe en Friesland hebben laten zien met het blokkeren van snelwegen en het barricaderen van distributiecentra van supermarkten, daarvan is het volgens hem nog maar de vraag of het nog een wettelijk toegestane demonstratie is te noemen.

,,Een demonstratie mag niet worden gebruikt als dwangmiddel om de overheid of derden een andere beslissing te laten nemen”, zegt Roorda. ,,En daar lijkt met deze acties wel sprake van te zijn.”

Definitie van geweld

Jan Brouwer, hoogleraar recht en samenleving (tevens van de RUG) en directeur van het Centrum voor Openbare Orde en Veiligheid (waar ook Roorda bij betrokken is) wijst op de definitie van geweld, zoals die staat omschreven in de ambtsinstructie van de politie: elke dwangmatige kracht van meer dan geringe betekenis uitgeoefend op personen of zaken.

,,Dat is wat we hier zien”, zegt Brouwer. Met hun trekkers dwongen de boeren andere verkeersdeelnemers te stoppen en bij de distributiecentra konden tijdelijk geen goederen meer worden aan- en afgevoerd. Brouwer: ,,In een rechtsstaat ligt het geweldsmonopolie bij de overheid, maar die heeft in de boeren inmiddels een geduchte concurrent.”

Roorda was niet verrast toen boeren afgelopen week opnieuw hun trekkers de openbare weg opstuurden om op te komen voor hun belangen. Specifiek: minister Carola Schouten (landbouw) bewegen om haar plan om het eiwitgehalte van veevoer te maximeren, om de stikstofdoelen van het kabinet te kunnen halen, terug te draaien.

,,De boeren hebben eerder al aangekondigd opnieuw de weg op te gaan als ze dat nodig achten”, zegt Roorda. ,,Door de coronasituatie was het moment er even niet, maar de onvrede was zeker nog niet weg. Integendeel.”

Boeren kregen deels hun zin

En in het najaar hebben ze gemerkt dat het kan werken, brengt Roorda in herinnering. De toenmalige Friese landbouwgedeputeerde Johannes Kramer wist niet hoe snel hij het provinciale plan om ongebruikte stikstofruimte weg te halen bij de landbouwsector in moest trekken, toen boze boeren zich in oktober met hun trekkers meldden bij het provinciehuis in Leeuwarden. Ook in andere provincies kregen boeren deels hun zin.

Nergens liepen de gemoederen die maand zo hoog op als bij het provinciehuis in Groningen, waar de historische voordeur werd geforceerd met een trekker en boeren kortstondig naar binnen stormden. Maar gedeputeerde Henk Staghouwer weigerde door de knieën te gaan.

,,Wat mij betreft volledig terecht”, zegt Roorda. ,,Maar de boeren hebben wel gezien dat deze manier van actievoeren effect kan sorteren.”

Een kat-en-muisspel tussen politie en boeren

Het is een kat-en-muisspel geworden tussen politie en boeren, concluderen Roorda en Brouwer. Veel opties om de groepen boeren - die zich doelbewust opsplitsen om anticiperen door de autoriteiten te bemoeilijken - aan te pakken hebben de autoriteiten niet.

,,De overheid wordt hier uitgedaagd”, ziet Brouwer. ,,Je kunt het leger inzetten, maar dan kom je in een geweldsspiraal terecht, dat is niet de oplossing. Je moet de dialoog aangaan. De boeren voelen zich tekortgedaan, dat is de oorzaak van 90 procent van de conflicten die we tegenkomen. Al is het volgens mij maar de vraag of de boeren in Nederland echt de groep zijn die zich het hardst mag beklagen. Dit is, vrees ik, een bijzonder moeilijk oplosbaar probleem.”

Het verbod op het demonstreren met trekkers dat burgemeester Koen Schuiling van Groningen gisteren afkondigde is volgens Brouwer ,,alleen een oplossing als de boeren zich daar aan houden”. ,,Die trekkers mochten ze sowieso al niet meenemen. Maar het is wel een duidelijk signaal van de burgemeester, dat die dingen gewoon niet welkom zijn.”

‘Dat zit in hun bloed. Ik vond dat fantastisch’

Dat boeren zo voor hun standpunten strijden verbaast Brouwer allerminst. ,,Zo zit die sector in elkaar”, zegt de hoogleraar. ,,In mijn studententijd gaf ik les op de middelbare landbouwschool. Als ik iets zei waar die leerlingen ook maar een beetje aan twijfelden, gingen ze direct in discussie. Dat zit in hun bloed. Ik vond dat fantastisch.”

Terug naar het recht op demonstratie. Want dat is wel degelijk in gevaar, waarschuwt Roorda. Nu eens niet door burgemeesters die uit angst voor verstoring van de openbare orde te makkelijk demonstraties verbieden, maar door de demonstranten zelf.

,,Als je zo met dit recht omgaat, zien autoriteiten zich eerder genoodzaakt om beperkend op te treden”, zegt Roorda.

Hij doelt daarbij niet alleen op de boeren, maar ook op acties van de groep Viruswaanzin, die niet gelooft in de coronamaatregelen en zich bij meerdere samenkomsten niet aan de coronaregels heeft gehouden.

Roorda: ,,Er ligt een taak voor burgemeesters om heel erg duidelijk te maken dat het demonstratierecht in deze vorm alleen overeind kan blijven als iedereen zich aan de spelregels houdt.”

menu