Opinie: De oorlog is nooit ver weg, maar avondklok en spertijd zijn volstrekt onvergelijkbaar

Controles van de politie tijdens eerste avondklok in Groningen Foto: Jaspar Moulijn

Te pas en te onpas komt ‘de oorlog’ publiekelijk weer voorbij, vaak met ophef en herrie. De oorlog is nooit ver weg, zo lijkt het, en kan voor vele zaken gebruikt of misbruikt worden. Wat dit in elk geval laat zien is dat die periode niet alleen diepingrijpend is geweest, maar dat de doorwerking ervan tot op de dag van nu aanwezig is.

De oorlog is zeker in moreel opzicht een belangwekkend ijkpunt geworden. En dan mag het niet verbazen dat daaruit ook voor eigen gelijk wordt geput. Het is een bekend gegeven om te verwijzen naar, of zelfs te vergelijken met, gebeurtenissen in het verleden en daaruit vervolgens het argument te halen voor het eigen gelijk.

Abominabel

Dit gebruik van ’40-’45 is zo oud als de bevrijding maar kreeg met name vanaf het einde van de jaren zestig een behoorlijke impuls. Het was de tijd waarin een jongere generatie kritische vragen begon te stellen over het heersende beeld van die tijd. De oorlog werd als het ware een onderdeel in hun strijd tegen de oudere generatie, en die was weinig lovend, dusdanig dat Harry Mulisch meende dat er van ‘een abominabele geschiedenis in oorlogstijd’ sprake was. De Vietnamoorlog was in discussies een actualiteit die met de oorlog in de hand zowel viel te verdedigen als te bekritiseren. En zo bleef de oorlog een rijke bron om mensen verdacht te maken: fascist, NSB’er, collaborateur, antisemiet, ze doen nog altijd goede dienst.

Wet van Godwin

En met internet en sociale media is het er niet beter op geworden. Het is zelfs zo omvangrijk geworden dat naarmate een online discussie langer doorgaat, de waarschijnlijkheid van een vergelijking met de nazi’s of Hitler nadert. Met andere woorden, als een discussie op sociale media maar lang genoeg duurt is er op een zeker moment altijd iemand die de oorlog erbij haalt. En dan breekt de hel los. Dit verschijnsel heeft, genoemd naar de ontdekker ervan, zelfs een naam: de Wet van Godwin.

Vanzelf kwam bij de discussie over het invoeren van een avondklok de oorlog weer tevoorschijn en wel met het beladen ‘spertijd’, een germanisme van het Duitse Sperrzeit. Nou is die avondklok een oud fenomeen. In de Middeleeuwen gaf het luiden van deze klok aan dat de stadspoorten gesloten werden. Ten tijde van de Duitse bezetting werd het principe weer ingevoerd: vanaf 1 november 1940 gold de spertijd. Het aanvangsuur werd later vervroegd, voor de Joden als eersten. Vanaf 1 juli 1942 mochten zij na acht uur ’s avonds niet meer buiten de deur komen. Zo waren ze dus gemakkelijker op te sporen. De invoering van de spertijd ging trouwens samen met die van de plicht tot verduistering. Spertijd werd ook als represaillemaatregel gebruikt, zeker na verzetsaanslagen.

Stampende laarzen

Door nu niet van avondklok maar van spertijd te spreken, worden destijdse beelden opgeroepen en zouden we stampende soldatenlaarzen en gebons op de deuren, schreeuwende SS’ers en huilende mensen moeten horen. Een wereld van gevaar, angst en onzekerheid.

De avondklok is een zeer ingrijpende maatregel. Maar het zijn dan ook ongewone tijden. Tijden die om maatregelen vragen die ongebruikelijk zijn. En die van de burgers een ander gedrag vragen dan normaal. Maar hoe ongewoon ook, de oorlog van toen is er werkelijk onvergelijkbaar mee. En wie refereert daar nu aan? Zijn dat de mensen die zich die spertijd daadwerkelijk kunnen herinneren? De tachtigers die ik over de vergelijking heb gehoord zijn eenduidig in hun opvatting: volstrekt onvergelijkbaar! En zo is het, al was het alleen doordat de avondklok de instemming heeft van onze volksvertegenwoordiging.

Dat was in de bezettingstijd wel anders. In vergelijking met die periode kunnen we niet anders stellen dan dat we in grote vrijheid leven. Zo groot dat we zelfs de vrijheid hebben om allerlei onzin en baarlijke nonsens zonder straf te kunnen uiten. Maar ook om dit aan de kaak te stellen.


Dirk Mulder is oud-directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Je kunt deze onderwerpen volgen
Meningen
menu