Opinie: Mislukte uitvoering, met goede intenties

In zogenoemde TikTok-holocaustfilmpjes doen jongeren zich voor als slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog. Foto TikTok

In zogenoemde TikTok-Holocaustfilmpjes doen jongeren zich voor als slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog. Ze getuigen van slechte smaak, maar wijs ze niet meteen af.

De app TikTok wil naar eigen zeggen via sociale media ‘de fantasie, kennis en belangrijke momenten van de wereld bekrachtigen en delen’. Ultrakorte video’s, meestal tussen de tien en twintig seconden en vrijwel allemaal gemaakt door jongeren, moeten zorgen voor ‘een oprechte, inspirerende en vreugdevolle ervaring’. Een bijzonder genre op TikTok is de zogenaamde point of view-video , waarin de kijker deel uitmaakt van die vreugdevolle ervaring van de maker.

Dat laatste blijkt nogal ruim te worden opgevat. Een van de laatste TikTok-trends is filmpjes waarin jongeren zich als slachtoffer van de Holocaust voordoen. Ze zijn geschminkt met diepe wallen onder de ogen, rode vlekken, vieze vegen of zelfs littekens in het gezicht en vaak gekleed in gestreepte kleding die een kampuniform moet suggereren, al dan niet voorzien van een gele ster.

Welkom in de hemel

De ‘acteurs’ zijn zonder uitzondering vervuld van ontzetting. Onder meestal dramatische muziek verhalen ze de lotgevallen van een willekeurig slachtoffer, met teksten als: ‘Hoe gebeurde het? Ik was thuis en maakte een stoofpot. De nazi’s kwamen en trapten mijn deur in, ze begonnen me te schoppen en me mijn eigen huis uit te slaan. Zij schoven ons met wat andere mensen uit onze stad in een trein. We gingen allemaal naar dezelfde plaats … Auschwitz. En we wisten dat we nooit meer zouden terugkeren. Ik kan me niet voorstellen hoe beangstigend dat moet zijn geweest.’

Of: ‘O hi, welkom in de hemel. Hoe ben je gestorven en waarom zie je er zo uit? Ik ben gestorven in de gaskamers, in Auschwitz. Dat spijt me zo. Dank je.’

Dat de filmpjes niet van goede smaak getuigen, behoeft geen betoog. Inmiddels tuimelen experts en duizenden anderen met een mening over elkaar heen om deze ‘antisemitische traumaporno’ te veroordelen. De filmpjes zijn goedkoop en beledigend, zowel jegens slachtoffers als jegens overlevenden en nabestaanden. Ze getuigen van effectbejag, ze trivialiseren de enormiteit van het leed van de Holocaust en ze verdraaien de feiten.

Daar is helemaal niets tegenin te brengen. Maar er is toch ook ruimte voor relativerende kanttekeningen?

Oprechte ontsteltenis

Allereerst zijn hier in de meeste gevallen jongeren aan het werk die oprechte ontsteltenis willen overbrengen over de Holocaust. Natuurlijk gaat het ook om zoveel mogelijk views, maar de intenties van makers die zich hierover hebben uitgelaten, blijken ideëel of educatief. Ze gebruiken daarvoor bovendien dezelfde sociale media die tot op de dag van vandaag nog steeds zonder veel terughoudendheid een platform bieden aan antisemitische samenzweringstheorieën, Holocaustontkenning en andere racistische en discriminerende uitingen. Dat verdragen we met z’n allen blijkbaar uitstekend, maar we veroordelen gretig deze weliswaar grandioos mislukte, maar meestal wel degelijk goedbedoelde pogingen tot empathische omgang met de geschiedenis.

Beeldbepalend

Met nog wat meer afstand over dit nieuwe fenomeen nadenkend, dringt zich nog een andere gedachte op. Zijn we ons wel voldoende bewust van het feit dat een belangrijk deel van wat wij als beelden van de Holocaust denken te kennen, ook geënsceneerd, want theatraal of filmisch, is?

Voor talloze mensen wereldwijd was het niet de uitvoerige literatuur en waren het niet de talloze aangrijpende ooggetuigenverslagen en documentaires over de Holocaust die beeldbepalend waren, maar veeleer bijvoorbeeld de verfilmingen en theateropvoeringen van de dagboeken van Anne Frank, de NBC-televisieserie Holocaust uit 1978, Steven Spielbergs meesterwerk Schindler’s List uit 1993 of La vita è bella van Roberto Benigni uit 1997. En ook de nieuwe media blijken geschikt voor historisch geïnspireerde fictie, getuige het wereldwijde en terechte succes eerder dit jaar van Anne Franks videodagboek, geproduceerd door de Anne Frank Stichting.

Educatie

Blijkbaar gaat het dus in laatste instantie niet om het medium, maar om de kwaliteit van het eindproduct en daarmee om de betrouwbaarheid en precisie van de weergave van de complexe geschiedenis van de Holocaust. Het lijkt mij daarom verstandiger om de morele verontwaardiging te laten varen en met volle kracht in te zetten op het verbeteren van educatie over de Holocaust, op scholen en universiteiten, in de media, in musea en herinneringscentra en online. Want eerst dan valt toekomstige jonge makers van verkeerde TikTokfilmpjes met recht iets te verwijten.


Emile Schrijver is algemeen directeur van het Joods Cultureel Kwartier in Amsterdam en bijzonder hoogleraar aan de UvA in de geschiedenis van het Joods cultureel erfgoed.

menu