Opinie: Je sterfelijkheid omarmen, dat helpt tegen angst voor corona

Grafsteen op het kerkhof van Vlieland. Foto: Kees van de Veen

De coronacrisis confronteert ons met de dood. Hoe kunnen we voorkomen dat dat ons humeur nadelig beïnvloedt? We moeten onze sterfelijkheid omarmen.

De coronacrisis is een existentiële crisis: zij confronteert ons met angsten, ook de angst voor onze sterfelijkheid. Dit wordt versterkt door de dagelijkse RIVM-dodenlijsten of als iemand door ons 1,5 meteraura heen loopt. Psychiater Witte Hoogendijk sprak in de Volkskrant over de ‘achtergrondangst’ die we onbewust hebben en filosoof en psychiater Damiaan Denys definieert in NRC de dood als ‘meest belangrijke, overkoepelende, allesoverheersende angst’.

Vanuit materialistisch-wetenschappelijk perspectief is de dood onvermijdelijk (onsterfelijkheid bestaat niet), universeel (al wat leeft, sterft) en onomkeerbaar (na de dood volgt geen leven). Maar zo gemakkelijk komen we er niet van af. We zijn namelijk betekenisgevers van onze wereld, van ons leven en ons sterven. In zijn boek The Denial of Death verwoordt Ernest Becker een filosofisch-existentiële zienswijze: ‘Het meest angstaanjagende van ons zelfbewustzijn is de wetenschap dat we doodgaan; dit onderscheidt ons van alle andere dieren in het dierenrijk.’

Angst voor de dood

Dat wij onze eigen sterfelijkheid inzien, maakt ons mens. Het kan een drijfveer zijn als we na onze dood willen voortleven door iets na te laten, bijvoorbeeld kinderen, muziek, literatuur, zingevingsgedachten, levenslessen. Maar het bewustzijn van onze sterfelijkheid heeft ook een keerzijde: onze angst voor de dood.

Er is veel onderzoek gedaan naar de manier waarop mensen reageren op de confrontatie met hun sterfelijkheid. Geïnspireerd door existentiële denkers deden de psychologen Solomon, Greenberg en Pyszczynski vanaf de jaren tachtig honderden experimenten. Zij beschreven dit in het boek Hoe de dood ons drijft .

In hun onderzoeken maken zij gebruik van ‘priming’. Bij priming worden verborgen signalen of boodschappen in beeld of geluid waargenomen door de proefpersoon zonder dat deze zich hiervan bewust is. De onderzoekers toonden bijvoorbeeld het woord ‘dood’ of ‘begrafenis’ een twintigste van een seconde als een zeer korte pop-up op het computerscherm. Het blijkt dat wanneer iemand op zo’n manier met de dood wordt geconfronteerd, hij negatiever reageert op andere culturen en positiever op extreme maatregelen om de eigen cultuur te beschermen, bijvoorbeeld een atoombom. Onderdeel uitmaken van ‘iets groters’ zoals het eigen land of volk wordt dan belangrijker. Tevens vonden de onderzoekers dat proefpersonen die aan priming zijn blootgesteld een sterker geloof hebben in ‘een ultieme redder’, zoals een sterke politieke leider.

Zo kunnen bij een acute levensbedreigende crisis ‘het eigen wereldbeeld’ en een sterke leider ons gevoel van veiligheid vergroten en bijdragen aan een gevoel van symbolische onsterfelijkheid.

Dodentabellen

De laatste twee maanden werken de dagelijkse dodentabellen van het RIVM als priming op ons in. Zulk soort informatie kan onbewust onze angst voor de dood doen toenemen, zodat wij sneller gehoorzamen aan onze leiders en maatregelen makkelijker doorgevoerd kunnen worden, zoals het inperken van onze vrijheden en intrekken van verworven rechten. Dit kan verklaren waarom we als één man achter onze leider gaan staan, dat we grenzen sluiten en zelfs bereid zijn onze vrijheden op te geven.

De Amerikaanse psychiater Irvin Yalom is een groot leermeester voor mij. Door zijn boeken werd ik mij bewust van verschillende facetten van de therapeutische relatie met mijn patiënten: ‘Het is de relatie die geneest’, schrijft hij. Yalom schuwt de existentiële thema’s niet. Hij moedigt ons aan na te denken over het levenseinde, ons ermee vertrouwd te maken en kinderlijke misvattingen over de dood van de hand te wijzen. Mijn oproep is dan ook: ontrafel uw angsten, opdat u niet wordt geprimed.

Heeft u ooit bij uw eigen sterfelijkheid stilgestaan? En voelt u zich dan onrustig of angstig? Misschien maakt u zich zorgen over het stervensproces? Heerst de angst dat plannen en activiteiten worden stilgelegd? Dat het lichaam uiteenvalt? Dat uw verlies wel of juist geen pijn doet bij uw naasten? Het Grote Onbekende? Of misschien voor bestraffing in een hiernamaals?

Richt je op relaties

Volgens Yalom moeten we de dood recht in de ogen kijken. Zo kunnen we de angst beteugelen en wordt het leven ontroerender, kostbaarder en dynamischer. Zo’n benadering van de dood leidt tot kennis over het leven.

De dood hoeft niet ondraaglijk pijnlijk te zijn of het grootst denkbare verlies. Voor mijn grootvader bijvoorbeeld was niet zijn eigen dood maar het overlijden van zijn echtgenote, drie jaar voor zijn eigen dood, zijn grootste verlies. Na haar dood was zijn eigen sterven voor hemzelf slechts een vervelende bijkomstigheid. Hij is een goede leermeester voor mij op het gebied van leven: richt je op betekenisvolle relaties, in plaats van te leven met angst voor de dood.

Deze lockdown is een mooi moment voor introspectie. Psycholoog en seksuoloog Esther Perel is mijn leermeester van dit moment. Haar prachtige vierdelige webinar Love, Loss and Loneliness Under Lockdown (terug te vinden op YouTube) gaat over onze relaties, veerkracht, liefde, zelfcompassie, rouw, schuldgevoel en verliezen in coronatijd.

Verbondenheid

Vanuit haar appartement in New York legt zij uit we hoe onze angsten op speelse wijze kunnen beteugelen door te durven vertrouwen op de liefde. Cruciaal is daarbij de illusie van controle te erkennen en te laten varen.

Wat heeft u nodig op dit moment? Een sterke leider of leermeesters met levenslessen? Wat mij betreft zijn er genoeg sterke leiders in deze wereld. Mijn leermeesters leerden mij wat er werkelijk toe doet in het leven: verbondenheid.

Bas Frelier is forensisch psychiater en seksuoloog, hij schrijft op persoonlijke titel.

menu