Opinie: Laat het oude geloof in welvaart los

Foto: Archief Marcel Jurian de Jong

Zowel #blacklivesmatter-protesten als Covid-19 vragen om een radicaal andere manier van kijken naar de problemen van nu.

De collectieve burn-out waarin de wereld is terechtgekomen, gaat een volgende fase in. Nadat een virus ons voortrazende economische systeem ontspoorde, komt er nu wereldwijd een grote onrust over de structurele ongelijkheid in de samenleving aan de oppervlakte en signaleren burgemeesters dat de pandemie onevenredig grote gevolgen heeft voor kwetsbare wijken. Zo worden we geconfronteerd met blinde vlekken die ons dwingen om ons diep verankerde beeld van welvaart te herzien.

Voor de kwetsbaarheid van onze economische machine, het gevaar van een pandemie en de zich versnellende tweedeling tussen rijk en arm is eindeloos veel gewaarschuwd. En toch kwam het coronavirus onverwacht en verbazen we ons over de reactie op de dood van George Floyd. Ons collectieve wereldbeeld had een onwankelbaar idee van voortdurende groei, toename van complexiteit en wereldwijde integratie van systemen. Daarin was geen plaats voor ‘minder’ of voor een confrontatie met de ongelijkheid die steeds sneller toeneemt, totdat het virus toesloeg.

Wat heeft werkelijk waarde?

Daarom is het nu tijd voor de vraag: Wat is een goede wereld? Normaal hadden we daar geen aandacht voor. Maar nu er miljarden werden uitgegeven om de wereld overeind te houden en het voor het eerst duidelijk werd welk gedeelte van de economie ‘essentieel’ was, is het nodig om eerlijk en duidelijk te zijn over wat werkelijk waarde heeft voor ons, burgers. De golf protesten van de afgelopen week vertellen ons nog iets: deze welvaart is niet voor ons allemaal. Er is een grote groep mensen die achterblijft en ervaart er minder toe te doen.

Ik vroeg tientallen mensen wat er mooi was aan de lockdown. En wat zouden zij willen bewaren als de crisis over is? Wat ik hoorde ontroerde me oprecht. We missen vooral elkaar. Wat we mooi vinden is de blauwe lucht, de vogels, rust en ruimte. Datzelfde geldt voor de solidariteit, de aandacht voor de kwetsbaren onder ons. Niemand had het over spullen, reputatie, succes of bezit. Er werd iets zichtbaar wat normaal wordt overstemd door de drukte, de tijdnood en de waan van de dag. Maar het is broos. Wie vertegenwoordigt deze waarden bij politieke onderhandelingen? Wie lobbyt voor de stilte? Er zijn geen reclamebudgetten voor een blauwe lucht, er is geen ministerie van rust.

Goed luisteren

Hiervoor zijn kunstenaarsvaardigheden nodig. Pas als we ons vermogen aanspreken om schoonheid te zien, om speelruimte te benutten en onze verbeelding te activeren, kunnen we een idee van een goede wereld vormgeven. Dan kunnen we vragen stellen waar jarenlang geen aandacht voor was, zoals: Wat ervaar je als de welvaart aan jou voorbijgaat? Wat is je waarde als je niet volop meedraait in de economische machine? Hoeveel respect verdient de natuur? En welke rol spelen je afkomst en je huidskleur in de plek die je mag innemen in de samenleving?

Verhalenvertellers

Pas als we bedachtzame stemmen hoorbaar maken, goed luisteren en ons oordeel leren uitstellen, kunnen we vormgeven aan wat echt van waarde is. Nu de zekerheden van de oude wereld verdwijnen, zijn nieuwe verhalen nodig die samenhang scheppen en ons een beeld geven van mogelijke paden de toekomst in.

Wie zijn de verhalenvertellers van nu? De schreeuwers op Twitter, de routinesprekers in de talkshows of de nijdige politici? De protesten brengen gevoelens en emoties aan de oppervlakte die lang werden onderdrukt. De vraag is of we niet zozeer aandacht kunnen opbrengen voor de meningen, maar voor de ervaringen en dilemma’s van mensen die opstaan tegen onrecht. De snelle analyses, korte nieuwsitems en felle discussies die volgen op de protesten versterken nu vaak bestaande patronen.

Open waarneming

Theater, literatuur, films en muziek scheppen plekken en momenten voor open waarneming, echte kennismaking met anderen en claimen het bestaansrecht van gevoel, verdriet en ongemak. Hiervoor zijn de huidige podia, de subsidieregelingen en kunstvakopleidingen volstrekt onvoldoende. Niet alleen zouden we creativiteit moeten integreren in overheden, zorginstellingen en alle vormen van onderwijs, we zullen ook zelf een kunstenaars-mindset moeten activeren en zo steeds onzekerheidsvaardiger moeten worden. Alleen dan kunnen we de moed vergaren om het oude meedogenloze geloof in economische welvaart los te laten, en in plaats daarvan het welzijn van de samenleving centraal te zetten.

Merlijn Twaalfhoven is creatief onderzoeker van complexe maatschappelijke problemen. Hij is oprichter van The Turn Club en startte tijdens de coronatijd de Academie voor Onzekerheidsvaardigheid.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Opinie
Coronavirus
menu