Opinie: 'Laten we in Europa de klok terugdraaien'

Maastricht 1998: voorzitter Egon Klepsch van het Europese Parlement, de Portugese minister-president Caveco Silva, voorzitter Jacques Delors van de Europese Commissie en premier Ruud Lubbers (v.l.n.r.) na de ondertekening van het Europese Unieverdrag. Foto Archief ANP/Steinmeier/Rutting

De toon was verkeerd, maar Nederland heeft groot gelijk om in Europa op de schuldenrem te gaan staan. De cultuurverschillen tussen Noord en Zuid vragen daarom.

Nederland en Duitsland verzetten zich tegen de uitgifte van gezamenlijke staatsleningen (zogenoemde euro- of coronabonds), waardoor het lenen van geld voor landen als Italië veel goedkoper zou worden. Het kabinet wil ook het aanspreken van het EU-noodfonds ESM van 410 miljard euro alleen onder strenge voorwaarden toestaan. De regering mag dan niet de juiste toon hebben aangeslagen, wat meer empathie voor de getroffen landen en concrete steun à la China en Rusland zou wonderen hebben gedaan. Toch staat ze terecht op de schuldenrem. De Italiaanse oproep aan het Nederlandse kabinet om aan de ‘goede kant van de geschiedenis te gaan staan’ miskent de aard van het openlijke conflict tussen Noord- en Zuid-Europa. Bij de monetaire eenwording van Europa is namelijk vergeten dat cultuur geen bijgerecht is, zoals de cultuuronderzoeker Trompenaars ooit formuleerde, maar het hoofdmaal. Gek dat de ‘Europeanen’ die zo op diversiteit en cultuurverschillen verzot zijn dergelijke simpele facts of life willen negeren.

Weeffout

De toekomst van de EU staat op het spel, omdat het met die unie helemaal uit de hand is gelopen. Met de Maastrichtse afspraken in 1992 is namelijk een weeffout in de Europese Unie terecht gekomen die de duurzaamheid van de Europese samenwerking sindsdien bedreigt. In ruil voor Franse instemming met de Duitse eenwording gaf de Duitse bondskanselier Helmut Kohl toe aan de Franse druk om samen een euro te vormen. Met hun wrakke franc hadden de Fransen zo een geslaagde coup gedaan om aan te klampen bij de sterke Duitse mark en Nederlandse gulden.

Zwakke broeders

Na de Franse entree kwam de deur open te staan voor deelname van de nog zwakkere Italianen en vervolgens echt zwakke broeders als de Grieken. Allemaal onder één monetair dak zonder recht te doen aan grote verschillen in sociale en economische cultuur tussen Noord en Zuid in Europa. Een kapitale fout, zoals we nu na ettelijke crises weten. Ondertussen blijven met name Italië, maar ook Frankrijk en Griekenland zonder nageleefde afspraken geld lenen onder garantie van de rest van Europa. Italië laat inmiddels al jaren weten wel te willen lenen, maar de voorwaarden als inmenging in binnenlandse aangelegenheden te zien. Zelf bij hoogconjunctuur vertikte Italië de enorme staatsschulden te reduceren. Helaas bleef de Italiaanse president van de Europese Bank Draghi doodleuk met opkoopprogramma’s Italië en Griekenland aan het infuus houden. Noord-Europa heeft zichzelf in de uitverkoop gedaan.

Verschillen tussen Noord en Zuid

De belastingmoraal, de financiële systemen en met name de relaties tussen mensen en tussen burgers en staat verschillen nogal. Al in de zeventiende eeuw werd er in Zuid-Europa geen belasting betaald en waren de onderdanen van de staat vooral op zoek naar geschenken en subsidies. Financiering liep door het maken van schulden in plaats door het innen van belasting. De afkeer van de staat in wat toen Griekenland was of Italië dateert uit die tijd. Daarmee ontbreekt ook geloof en vertrouwen in de staat die het algemene belang vertegenwoordigt en voor iedereen opkomt. Bedrog van de staat was en is in die landen legitiem. Kijk naar het lot van de Europese gelden die in het kader van regionale ontwikkeling naar het Zuiden worden gestuurd. Geen probleem voor burgers van mediterrane staten, wel een probleem voor de culturen die worden gevormd door het protestantisme, door Luther en door Immanuel Kant (‘doe wat je van anderen ook verwacht’). Vrijwilligerswerk en vertrouwen in de medeburger (‘social trust’) zijn typische Noord-Europese fenomenen. Of de Zuidelijke patronen van cliëntelisme, groepsbelang, nepotisme en belastingfraude kunnen veranderen? Helaas, de Zuidelijke failed states zijn er niet per toeval.

Is er een kans dat de culturen van Noord- en Zuid-Europa naar elkaar toe groeien? Nee, niet in democratische rechtsstaten. China zou dat ogenschijnlijk voor mekaar kunnen krijgen. Het illusoire karakter van een monetaire of – nog erger – sociale unie wordt eens te meer duidelijk. Gaat Europa ploffen? Geen nood aan de man. Zet de klok terug naar 1992, behoud de vrijhandelszone en besluit tot een Noord-Europese en een Zuid-Europese euro.


Herman Blom uit Groningen is publicist

menu