De grootste bron van stress bij bewoners van Groningen? Niet de aardbevingen zelf, maar de aanpak van overheid en instanties. Stel het terugwinnen van vertrouwen centraal | opinie

Sloop van door aardbevingen beschadigde huizen in Overschild. Foto: ANP/Remko de Waal

Het krampachtig najagen van snel materieel herstel kan het herstellen van relaties tussen bewoners en de overheid, én bewoners onderling bemoeilijken, stellen Sanne Hupkes en Tom Postmes. Materiële compensatie alleen leidt volgens hen niet zomaar tot erkenning.

Dat de gaswinning in Groningen niet alleen huizen heeft beschadigd, lijkt inmiddels breed geaccepteerd te zijn. Ook op bewoners heeft de gaswinningsproblematiek een grote impact. De laatste jaren werd steeds duidelijker dat de grootste stress van bewoners niet bij bevingen, scheuren en onveiligheid zit, maar bij de aanpak ervan door overheid, instanties en bedrijven.

De ‘Groningse toestanden’, waar heel Nederland inmiddels voor vreest, draaien niet om ondergrondse of bouwtechnische problemen, maar om relaties die beschadigd zijn en vertrouwen dat is beschaamd.

De huidige aanpak van de gaswinningsproblematiek wordt echter gedomineerd door technische kennis over aardbevingen, fysieke veiligheid en door juridische kaders. Maar: juist de steeds veranderende veiligheidsnormen, risicoberekeningen en juridische kaders veroorzaken, ook al vóór de beving van Huizinge in 2012, de belangrijkste frustraties.

Niemand die het nog snapt

Die veranderingen van regels en afspraken zijn technisch en juridisch vaak te verantwoorden, maar ze creëren een systeem waarin de reële problemen van bewoners moeten worden opgelost door kunst- en noodgrepen toe te passen. Met als gevolg dat binnen en tussen groepen bewoners ongelijkheid en verdeeldheid kan ontstaan. En niemand die het nog snapt.

Deze aanpak, het krampachtig najagen van snel materieel herstel, kan het herstellen van relaties zelfs bemoeilijken. De kern van de problemen wordt in de huidige aanpak verwaarloosd.

Ons advies is: maak van herstel van relaties het uitgangspunt. Wat kan er gedaan worden om dat te bereiken? Die vraag stond het afgelopen half jaar centraal in het werk van het Kennisplatform Leefbaar en Kansrijk Groningen. Ook de laatste aflevering van de DVHN-longread ‘Het Nieuwe Noorden’ ging erover. Verschillende oplossingen werden gesuggereerd. We noemen hier twee die volgens ons belangrijk zijn: erkenning en (herstel van) vertrouwen.

Ruimte om gehoord te worden

In situaties waarin mensen zich gegriefd voelen, zoals in Groningen waar gedupeerden lange tijd ernstig onrecht is aangedaan, speelt erkenning een belangrijke rol. De ervaring van slachtoffers moet hierbij centraal staan, zij moeten ruimte krijgen om gehoord te worden.

Daarnaast is het ook belangrijk vast te stellen wat er precies gebeurd is én om hierover een moreel oordeel te vellen: wat hier gebeurd is, kan niet door de beugel. Immers, wie niet inziet dat er fouten zijn gemaakt, maakt al snel dezelfde fouten weer.

Materiële compensatie alleen leidt dus niet zomaar tot erkenning. Ook excuses, op het juiste moment én voor de juiste dingen zijn belangrijk. Maar bovenal moet er ruimte zijn voor slachtoffers om hun verhaal en ervaringen te delen. Die ruimte is er nu niet.

Gelijke monniken, gelijke kappen

Een tweede route naar herstel van relaties is een aanpak van de problemen gebaseerd op vertrouwen jegens bewoners. Dat is niet hoe instanties nu hun regelingen en procedures ontwerpen. Die leggen zich vaak toe op uniforme regelingen – gelijke monniken, gelijke kappen – die juridisch en technisch ‘kloppen’, maar de ervaringen en de kennis van bewoners terzijde schuiven.

Daaruit spreekt achterdocht en wantrouwen jegens bewoners: er is geen enkele regeling waarin de visie van bewoners er werkelijk toe doet. Het uitgangspunt is dat alleen experts kunnen bepalen wat nodig is en wat er werkelijk is gebeurd. Die experts zijn ondertussen nog volop aan het leren: het enige dat zeker is, is dat zij het óók niet altijd meer weten.

Ondertussen krijgen bewoners dat vertrouwen niet. Met als gevolg dat zij er voor hun gevoel niet toe doen. En als zij mee willen beslissen of een andere mening hebben dan de instanties, ontstaan vaak conflicten. Bewoners voelen zich dan geminacht. Het alternatief is om niet meer exclusief te vertrouwen op technische kennis en juridische zuiverheid.

Meer zeggenschap nodig

Om de relatie tussen overheid en bewoner te herstellen, zouden bewoners meer zeggenschap in het proces van herstel moeten hebben. In versterkingsprojecten wordt al vaak gewerkt met enige bewonersparticipatie, maar vaak is daar slechts beperkt ruimte voor.

Wat er moet gebeuren wordt vooral gedicteerd door techniek en regelingen. En dat is de kern: pas als het herstel van relaties centraal komt te staan en als aan bewoners een gelijkwaardige positie en zeggenschap wordt gegund, zal het herstel het gewenste effect sorteren.

Voor de overheid en instanties geldt dus: wie vertrouwen wil krijgen, moet vertrouwen geven.

Dr. Sanne Hupkes is projectonderzoeker bij Kennisplatform Leefbaar en Kansrijk Groningen, p rof. dr. Tom Postmes is hoogleraar Sociale Psychologie en wetenschappelijk directeur van het Kennisplatform Leefbaar en Kansrijk Groningen, beiden aan de RUG. kennisplatformleefbaar.nl

Je kunt deze onderwerpen volgen
Opinie