Holocaustkunst niet

Holocaustkunst niet alleen maar zwart-wit

Holocaustkunst niet

De Duitse bondskanselier Angela Merkel heeft in Berlijn een beladen expositie geopend. Kunst van de Holocaust, gemaakt door slachtoffers van de jodenvervolging.

Het hardst komen de kleuren binnen. Felrode klaprozen, blauwpaarse asters, geschilderd tijdens een nachtmerrie die toch vooral in zwart-wit op ons netvlies staat. Winterse landschappen, uitgemergelde mensen, grauwe uniformen en prikkeldraad. Gruwelbeelden in de geschiedenisboekjes. Maar daar flaneren twee meisjes in fleurige bloemetjesjurken op een groen grasveld.

Nelly Toll schilderde het tafereel als meisje van acht jaar. Ondergedoken met haar moeder, in 1943, schiep ze in een klein kamertje in het Poolse Lviv een naïeve waterverfwereld van vrolijkheid en zorgeloosheid. De realiteit was heel anders. De Tweede Wereldoorlog was in volle gang.

Vooral de omstandigheden zijn belangrijk

De inmiddels 81-jarige maakster, later hoogleraar in literatuur en kunst aan verschillende Amerikaanse universiteiten, was gisteravond in het Deutsches Historisches Museum in Berlijn. Bondskanselier Angela Merkel opende daar een beladen expositie. Niet de afbeeldingen zijn belangrijk, maar de omstandigheden waaronder ze werden gemaakt. Voor het eerst worden honderd kunstwerken uit vernietigingskampen, werkkampen, onderduikplekken en getto's buiten Israël tentoongesteld.

Het zijn schilderijen van veelal anonieme personen die hun ervaringen niet meer kunnen navertellen. Werk dat vaak in het diepste geheim werd gemaakt en door medegevangenen naar de andere kant van het prikkeldraad werd gesmokkeld. De expositie is tot 3 april te zien in Berlijn.

De expositie is samengesteld uit drie segmenten: schilderijen van joodse kunstenaars die in de kampen werden vermoord, illegaal werk van amateurs dat met gevaar voor eigen leven in de kampen werd gemaakt en naar buiten gesmokkeld, en later werk van overlevenden en kunstenaars met de Holocaust als inspiratie. In totaal bezit het Jeruzalemse instituut Yad Vashem, de officiële Israëlische instelling voor het herdenken van slachtoffers van de jodenvervolging en van degenen die joden hebben gered, meer dan tienduizend afbeeldingen. Een selectie daarvan is nu in Berlijn te zien.

'Al die kleuren komen hard aan'

,,Normaal praat je bij kunst over artistieke kwaliteiten. Dit zijn getuigenissen van het hoogst haalbare voor de menselijke geest. Ondanks alle ellende bewaarden de makers hun waardigheid. Niet opgeven'', zegt curator Eliad Moreh-Rosenberg van Yad Vashem. Ze citeert een zin van de joodse dichteres Grete Schmal-Wolf, die in 1942 werd vermoord in het concentratiekamp Theresienstadt: ,,Doch meine Seele ist frei'' (Maar mijn ziel is vrij).

Voorzitter Jacques Grishaver (64) van het Nederlands Auschwitz Comité komt geregeld in Polen, ook in de voormalige vernietigingskampen. Kleur was daar natuurlijk ook. ,,Wij reizen zelf altijd in november. Mensen vragen weleens: waarom niet in de zomer? In november voel je het beter aan, zeg ik dan. Maar in de zomer was het daar natuurlijk net zo'n grote hel. Bloedheet, geen water, niks. Toen werden de bomen ook groen en was er ook gras. Dat zit ook in die tekeningen.”

Grishaver herinnert zich een tentoonstelling in Praag van kindertekeningen uit Theresienstadt. ,,Dat kwam ook hard aan, al die kleuren, omdat je bent opgegroeid met zwart-witfoto's. Voor veel mensen geeft dat ontbreken van kleur de diepere ellende aan, maar dat is alleen wat je er zelf van vindt. Als de kleuren nu hard aankomen, zegt dat dat zwart-wit niet altijd het beeld is van het meest gruwelijke.” Grishaver vindt dat een tentoonstelling als deze niet vaak genoeg kan worden gehouden. ,,Dat het in Duitsland, in Berlijn gebeurt is natuurlijk ook heel bijzonder. Ik vind dat men in Duitsland goed bezig is met de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog naar voren te halen. De volgende plek die ze moeten aandoen, is Nederland. Omdat Nederland natuurlijk het land is dat percentsgewijs de meeste joden heeft verloren. Ik denk dat wij nog heel wat hebben in te halen ten opzichte van de slachtoffers.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
PREMIUM
menu