De Tempel van de Grote Jaguar in Tikal.

In het spoor van de Maya's

De Tempel van de Grote Jaguar in Tikal.

Het Drents Museum staat vanaf 27 februari een half jaar in het teken van de Maya's. Wij reisden in aanloop naar de tentoonstelling 'Maya's - Heersers van het regenwoud' naar Centraal-Amerika, op zoek naar restanten van een van de indrukwekkendste, omvangrijkste en langstlopende beschavingen.

,,We bevinden ons hier diep in de onderwereld'', zegt Orlando Puc. Na een halsbrekende glibberklim, diep in het grottenstelsel van Actun Tunichil Muknal, zien we in het schijnsel van onze helmlampen een gigantische ruimte opdoemen. ,,Hier hebben mijn Maya-voorouders zo'n 1200 jaar geleden, ten einde raad, zeker veertien mensen geofferd om de regengod Chaak gunstig te stemmen.''

Onze gids beschijnt met zijn lamp de enorme formaties van stalactieten en stalagmieten, die miljoenen jaren oud zijn. De monumentale druipsteenpilaren geven dit immense onderaardse gewelf de uitstraling van een kathedraal. De door water uitgesleten vloer doet aan een maanlandschap denken. ,,Je moet je realiseren dat de Maya's destijds alleen fakkels hadden'', zegt Puc. ,,Voor hen was het hier een groot schaduwspel, met overal goden, demonen en geesten van voorouders.''

Onderwereld
Puc schijnt met zijn lamp op een rotsformatie waarna zich op de wand erachter de schaduw van een oude, kromgebogen vrouw vertoont. ,,Dat is Chak Chel, de godin van de geneeskunde'', zegt hij. ,,De onderwereld, Xibalba in Maya-taal, was de plek waar de doden heengingen en waar een aantal goden huisde. De andere goden zaten in de hemel. Daartussenin bevond zich de wereld, waar de mensen leefden.”

De afgelopen anderhalf uur zijn we bijna een kilometer diep in de grot doorgedrongen, wadend of zwemmend door een ondergrondse rivier. Actun Tunichil Muknal (Maya voor ‘Grot van de Stenen Graftombe') ligt in de jungle van Belize, ver van de bewoonde wereld. Buiten is het 30 graden en klam, binnen is het aangenaam. Dat hier schorpioenen en ander naar ongedierte rondkruipen, hebben we verdrongen.

Dit is geen uitje voor claustrofobische mensen. Vlak nadat we de grot zijn ingezwommen, stuiten we op een rotsspleet die alleen gepasseerd kan worden door eerst door de knieën te gaan, tot aan je hals in het water, vervolgens je hoofd vooruit de spleet in te steken en het na een stap voorwaarts naar links te draaien. Daarna kun je weer een stukje verder zwemmen. ,,Gelukkig is dit geen aardbevingsgebied'', grapt onze gids.

loading  

Om bij de ingang van de grot te komen, moesten we - vertegenwoordigers van het Drents Museum en een groep Nederlandse journalisten - na een lange autorit over onverharde wegen eerst drie kwartier door het regenwoud lopen. Daarbij staken we drie keer, wadend langs een touw, een snelstromende rivier over. ,,Op dit pad zijn een paar dagen geleden nog jaguarsporen aangetroffen'', had onze gids verteld, terwijl boven ons hoofd papegaaien lawaai maakten. ,,Maar wees gerust: ze vallen geen mensen aan.'' De krokodillen – ruim 2 meter lang – zagen we gelukkig de volgende dag pas.

De Maya's, die alle grotten beschouwden als ingangen naar de onderwereld, bezochten Actun Tunichil Muknal sinds het jaar 700, vertelt Puc. ,,In de decennia die volgden drongen ze steeds verder de grot in omdat de droogte aanhield. Waarschijnlijk werd dit gangenstelsel gebruikt door Maya's uit steden hier in de omgeving. Het regenwoud was in het eerste millennium dichtbevolkt. Naar schatting woonden er alleen al in wat nu Belize is ruim een miljoen Maya's.'' Tegenwoordig is het inwonertal 352.000, waarvan zo'n 10 procent Maya is.

In deze grot zochten leden uit de hogere klassen contact met de goden

Tussen 750 en 900 na Christus kwam er een einde aan de klassieke Maya-beschaving. De indrukwekkende resten – grote steden met omvangrijke, piramidevormige tempelcomplexen en paleizen – zijn op veel archeologische locaties in Belize, Guatemala, Yucatan (Mexico), Honduras en El Savador te zien. Op andere plekken in deze regio liggen ze nog onontdekt onder het regenwoud.

In deze grot zochten leden uit de hogere klassen contact met de goden. In de Maya-maatschappij was het de taak van de ‘ajaw' (heer) en de ‘k'uhul ajaw' (heilige heer, priester-koning) om via rituelen contact te houden met de goden. Zij waren verantwoordelijk voor het evenwicht in de kosmos. Periodes van droogte, mislukte oogsten of een plotse toename van kindersterfte waren tekenen van zwakte, die het gezag van de heersers ondergroeven.

Lees ook ' De kapokboom en de goden '

,,In hun wanhoop drongen de priester-koningen steeds dieper de onderwereld in en werden de offers steeds extremer'', zegt Puc. Voedsel, cacaodrank, wierook en tabak waren normale gaven; in crisissituaties was er meer nodig. Eeuwenlang werden de ceremonies bij de ingang van de grot gehouden, maar toen het op alle fronten mis dreigde te gaan, trokken de Maya's de onderwereld in.

Niet ver verwijderd van de ingang waren we de eerste offerkamer in de grot tegengekomen. ,,Hier doorboorden hooggeplaatste Maya's hun wang, tong of penis'', vertelde Puc, terwijl hij met zijn zaklamp de resten van aardewerk en een druipsteenaltaar liet oplichten. ,,Ze vingen hun bloed op in kommetjes, waarna ze het verbrandden. Dat was de manier om contact te leggen met de goden. Alleen het bloed van leden van de elite was goed genoeg.''

Aan het begin van de negende eeuw bleef de regen steeds langer uitbleef. ,,Waarschijnlijk had een combinatie van klimaatverandering, overbevolking en ontbossing tot een lange periode van droogte geleid'', vertelt Puc in de grotkathedraal. Het akkerland was uitgeput en de aanhoudende oorlogen tussen de verschillende stadsstaten en de daarmee samenhangende teloorgang van het koningschap, verergerden de crisis. Uiteindelijk werden de Maya-steden massaal verlaten.

Overal om ons heen liggen pot- en schaalscherven. ,,Het aardewerk werd kapot gesmeten om boze geesten te verjagen.'' Puc wijst op enkele grote, nog intacte potten, die onder druipsteenformaties staan opgesteld. ,,Daarin werd het water van de stalactieten opgevangen. Volgens de Maya's waren het de wortels van de kapokboom, die zij beschouwden als de levensboom. Dat water was heilig.''

Skeletten
En dan zien we vlak naast onze voeten schedels en botten liggen. ,,Pas goed op waar je loopt, want dat bot is verbrijzeld doordat iemand erop is gaan staan. En kijk, dat gat in die schedel is veroorzaakt doordat een toerist zijn fototoestel erop heeft laten vallen.'' De skeletten zijn de overblijfselen van mensenoffers. ,,Waarschijnlijk waren de volwassenen die je hier ziet overwegend min of meer vrijwillige slachtoffers uit de plaatselijke elite. Bij één skelet liggen de armen achter de rug, dat was waarschijnlijk een gevangengenomen ‘ajaw': oorlogsbuit.''

De mensen moeten ten einde raad zijn geweest, zegt onze gids hoofdschuddend. ,,Zo diep de onderwereld binnengaan moet voor hen ongelofelijk angstwekkend zijn geweest.''

Dan wijst Puc naar achter, nog verder de grot in. ,,Daar liggen al 1200 jaar de resten van een tiental kinderen, baby's vooral'', zegt hij zacht. ,,Maya's associëren kindergehuil met kikkergeluiden, ook vandaag de dag nog. En wanneer kwaken kikkers? Als er regen komt...”

loading  

Tijdens ons bezoek aan Midden-Amerika valt de regen in niet mis te verstane hoeveelheden. In Tikal, de grootste Maya-stad in Guatemala en een van de meest imposante en machtigste uit de Mayageschiedenis, houden we het gelukkig droog.

De zon breekt aan het begin van de middag zelfs door de wolken, waardoor het verzengend heet wordt op het centrale plein. We zoeken een plekje in de schaduw, op de trap van een paleis tegenover de Noord-Acropolis. ,,Als je zoals ik hier bent opgegroeid, voel je de hitte niet'', zegt Luis Felipe Guerra.

Beschilderde gebouwen
Rechts van ons rijst de 45 meter hoge Tempel van de Grote Jaguar op, misschien wel de bekendste Maya-piramide, die in alle reisgidsen staat afgebeeld. Voor de Tempel van de Maskers, links van ons, zijn twee mannen met grasmaaiers in de weer. Toeristen doorkruisen de grasvlakte voor ons. ,,Vroeger was dit een groot, wit gepleisterd plein'', zegt Felipe Guerra. ,,Het oerwoud was gekapt en de gebouwen waren beschilderd in felle kleuren: veel rood, blauw, geel en groen, zoals het verenkleed van de geelvleugelara, een papegaai die hier voorkomt. Het contrast met de witte vlakte moet enorm zijn geweest.''

In Tikal zijn onder de toeristen ook Maya-families

Felipe Guerra groeide op tussen de ruïnes van Tikal. ,,Tot mijn zesde heb ik hier gewoond, maar toen Tikal werelderfgoed werd, werd ons dorp ontruimd door de Guatemalteekse regering. Mijn vader bleef wel in Tikal werken, dus ik was ook daarna alle weekenden hier.'' Dat hij gids in Tikal zou worden, lag voor de hand. ,,Mijn vader is Maya en ik beschouw mezelf ook als Maya, al is mijn moeder van Spaans-Joodse afkomst. Haar ouders vonden het maar niks dat ze trouwde met een inheemse man, dus ik ben vooral opgegroeid met mijn vaders familie.''

In Guatemala maken de Maya's nog altijd 40 procent van de bevolking uit, terwijl een groot deel van de andere inwoners deels Maya-wortels heeft. In heel Midden-Amerika leven nog zeven miljoen Maya's, verdeeld over zo'n dertig etnische groepen, met hun eigen taal. Maar van de machtige cultuur van weleer is niet veel meer over. Het overgrote deel van de inheemse bevolking is arm en discriminatie is een groot probleem. In Tikal zijn onder de toeristen ook Maya-families, gehuld in traditionele kleding waarvan de kleurrijke motieven teruggaan tot de tijd dat hun voorvaderen hier woonden.

Felipe Guerra spreekt de taal niet meer en is westers gekleed, maar hij is trots op wat zijn voorouders tot stand hebben gebracht. ,,Tikal moet een van de mooiste steden uit de menselijke geschiedenis zijn geweest.'' Hij wijst naar de overkant. ,,De Noord-Acropolis is het oudste en belangrijkste complex van de stad. Daar leefden de stichters van de stad en werden later de koningen en koninginnen gekroond en begraven. Je zou het de Sint-Pieter van Tikal kunnen noemen. Overal ter wereld werd de locatie waar de grondleggers leefden de centrale plek. Zo ook hier.''

loading

De Noord-Acropolis van Tikal is dertien eeuwen in gebruik geweest als begraafplaats en ceremonieel centrum. Op deze plek woonden al sinds 800 voor Christus Maya's, maar de eerste stenen gebouwen stammen uit de vierde eeuw voor Christus. ,,Die bevinden zich onder de gebouwen die je nu ziet'', zegt Felipe Guerra. ,,Het was bij de Maya's gebruikelijk om nieuwe gebouwen over de oude heen te bouwen. Wat je nu om je heen ziet dateert uit wat ‘de klassieke periode' wordt genoemd: 250 tot 900 na Christus.'' Op de tentoonstelling in Assen staat die periode centraal.

In de begintijd van de stad was het complex tegenover ons een stuk kleiner, vertelt Felipe Guerra. ,,En de beide tempels links en rechts zijn pas in de zevende en achtste eeuw na Christus gebouwd, toen Tikal naar schatting 45.000 inwoners telde. Ook het paleis waar wij nu op zitten en waar de koninklijke families woonden, was er nog niet. Dit was lange tijd een enorme open vlakte waar duizenden mensen samenkwamen om ceremonies uit te voeren en gezamenlijke feesten te vieren.''

In de eerste eeuw ontstond het koningschap in Tikal en werd de religieuze en politieke macht meer en meer gecentraliseerd. Felipe Guerra: ,,Vanaf het jaar 300 verschenen de gebouwen die je nu ziet in de Noord-Acropolis. Dit plein, dat eens gigantisch was, werd dus in de loop der eeuwen steeds kleiner. We vermoeden dat in de klassieke periode gewone burgers niet meer werden toegelaten tot de ceremonies in dit deel van de stad. Het werd waarschijnlijk een plek voor de hoogste klassen.''

Lees ook ' Stenen krijger of danser ?'

De koningen maten zichzelf steeds meer een goddelijke status aan, zegt Felipe Guerra. ,,In Copán, een Maya-stad in Honduras, noemde een van de koningen zichzelf Waxaklajuun Ubaah K'awill, wat ‘18 afbeeldingen van K'awill' betekent. Daarmee zei hij in feite dat zijn macht achttien keer zo groot was als die van K'awill, een Maya-god die geassocieerd werd met bliksem, slangen, vruchtbaarheid en maïs. Dat is nogal een claim.''

In de klassieke periode waren er in Midden-Amerika honderden Maya-steden, die als min of meer onafhankelijke stadstaten naast elkaar bestonden, omringd door dorpen en akkers. Tussen de steden onderling bestonden handelscontacten, er werden oorlogen gevoerd en politieke allianties gesmeed, waarbij met name Tikal en Calakmul zich als supermachten profileerden.

Lopend langs de ruïnes van Tikal passeren we op verschillende plekken kunstmatig uitziende heuvels in het landschap. ,,Daaronder liggen ook gebouwen'', zegt Felipe Guerra. ,,Ze zijn voor een groot deel archeologisch onderzocht, maar sommige zijn later weer helemaal overgroeid door het oerwoud. Het kost veel geld om de gebouwencomplexen vrij te houden. Alles groeit hier extreem snel.''

loading

Dat wordt twee dagen later bevestigd bij een bezoek aan Caracol, de grootste Maya-stad van Belize. ,,Deze stad is ontdekt door houtkappers, in de jaren dertig van de vorige eeuw'', vertelt Allan Moore van het Institute of Archeology van Belize, die ons rondleidt. ,,Dwars door het balspeelveld, waar we nu staan, liep een weg waarover jarenlang vrachtwagens reden die beladen waren met boomstammen. De ronde altaarsteen op het veld, waarop onder meer de overwinning op Tikal in het jaar 562 wordt herdacht, is daardoor flink beschadigd.''

Het zijn vooral inscripties als deze waarop onze kennis van de Maya-geschiedenis is gebaseerd. In alle steden zijn altaren en stèles – rechtopstaande gedenkstenen – gevonden met afbeeldingen van en teksten over oorlogshandelingen, gevangennames, koningen, en vieringen van belangrijke dagen uit de Maya-kalender. In het Drents Museum zijn er enkele te zien. Ook gebouwen en keramiek bevatten zulke afbeeldingen en inscripties, waarvan de inhoud pas sinds enkele decennia duidelijk is geworden. Althans, ten dele, want het hiërogliefenschrift van de Maya's is nog altijd niet volledig ontcijferd.

Er zijn slechts vier codexen bewaard gebleven, met vooral astronomische informatie

De Maya's schreven ook boeken, maar die zijn massaal vernietigd door de Spanjaarden, die na aankomst in de Nieuwe Wereld in de zestiende eeuw de laatste Maya-heersers de nekslag toedienden en de ‘heidense' cultuur wilden uitwissen. Er zijn slechts vier codexen bewaard gebleven, met vooral astronomische informatie. Voor het overige moeten we het doen met de inscripties, die altijd de visie van de heersers weerspiegelen.

Net als de andere Maya-steden kende ook Caracol – hemelsbreed zo'n 75 km verwijderd van Tikal – zijn hoogtijdagen in de klassieke periode. De stad lijkt op het eerste gezicht veel kleiner dan Tikal, maar recente archeologische vondsten duiden erop dat de compacte stadskern, waarvan een deel is blootgelegd, omgeven werd door een enorm achterland, met dorpen en landbouwgrond. ,,Hier leefden in de bloeitijd tussen de 110.000 en 140.000 mensen'', zegt Moore. ,,Overal in het omringende regenwoud worden nieuwe artefacten gevonden.''

Op een grasveld ligt een aantal stèles horizontaal uitgestald onder een golfplaten dak. Tussen twee platen door lekt water op een van de mooiste exemplaren, waarvan een hiëroglief al deels is aangetast door het water. Moore maakt met zijn mobieltje foto's van de massief stenen gedenkplaat. ,,Het gebouw waar de stèles naartoe moeten is al klaar, alleen het vervoer moet nog geregeld worden'', zegt hij geërgerd. ,,Het is vooral politieke onwil...''

Het is kostbare kennis die nodeloos verloren gaat. Want eigenlijk weten we heel weinig van de geschiedenis van Maya's, laat staan over de inrichting van hun maatschappij en de religieuze of filosofische denkbeelden waarmee ze de wereld beschouwden. De Popol Vuh – een tekst uit de zestiende eeuw waarin de mondelinge overlevering is vastgelegd van de K'iche' Maya's – vormt het belangrijkste interpretatiekader voor alle vondsten.

,,Dat is geschiedkundig bezien natuurlijk een heel erg wankele basis, waarbij ook nog eens onduidelijk is wat precies de invloed van het katholicisme op het geschrift is geweest'', had Felipe Guerra in Tikal al geconstateerd. ,,De betekenis van heel veel archeologische vondsten is gewoon niet duidelijk. Neem de balspeelvelden, die overal zijn teruggevonden. Daaruit blijkt dat het balspel een belangrijke rol vervulde in de Maya-maatschappij, maar welke? Sommigen zien het als een soort gladiatoren-act, anderen als symbolische oorlogsvoering of als theater waarin de geschiedenis en mythologie werd uitgebeeld. Wie het weet mag het zeggen.''

loading  

Wat recente opgravingen wel duidelijk hebben gemaakt, is dat de Maya's een zeer geavanceerd landbouwsysteem hadden, met maïs, bonen en pompoenen als de belangrijkste producten, terwijl er ook bosbouw werd gepleegd. In het achterland van steden als Caracol zijn immense systemen van intensieve akkerbouw blootgelegd, waarbij pollenanalyses hebben uitgewezen dat er meerdere gewassen door elkaar werden aangeplant, terwijl in de moestuinen in dorpen en bij hoeves chilipepers, tomaten en kruiden groeiden tussen de cacaobomen en guaves.

Ook werden in de Maya-steden zeer complexe drinkwatersystemen aangelegd met waterbassins, kanalen, dammen en verzamelbekkens. Regen was de onzekere factor in de Maya-maatschappij.

Het succes van de oogsten werd in hoge mate bepaald door de hoeveelheid regen die in het regenseizoen viel en de lengte van droogteperiodes. Aan het eind van de klassieke periode, in de tiende eeuw, is de druk door overbevolking, plantenziektes en klimaatverandering als gevolg van kaalslag van het regenwoud, waarschijnlijk zo groot geworden dat het maatschappelijke systeem als een kaartenhuis in elkaar is gestort. Ook de mensenoffers die diep in grotten als die van Actun Tunichil Muknal werden gebracht, konden het tij niet keren.

Stenen tijdperk
Opmerkelijk gegeven is dat de Maya's hun zeer complexe stedelijke en agrarische structuren hebben opgebouwd zonder het gebruik van lastdieren. Ook leefden ze letterlijk nog in het stenen tijdperk: (vuur)steen en hout waren de belangrijkste materialen, want voor het maken van ijzeren gebruiksvoorwerpen ontbrak de juiste grondstof. Ook het wiel kenden de Maya's niet.

,,Maar wel het concept van het wiel'', zegt Allan Moore, die ons meetroont naar een gebouw waar de alomtegenwoordige trapvormige opgang heeft plaatsgemaakt voor een gladde hellingbaan. ,,Hier werden de stèles die bovenop dit gebouw zijn gevonden naar boven geduwd over rollende boomstammen'', vertelt Moore. ,,Op precies dezelfde manier als bij de bouw van piramides in Egypte gebeurde. Deze hellingbaan is pas in 2003 ontdekt en tot nu toe de enige die in de hele Maya-regio is aangetroffen.''

Ook is in alle Maya-steden wel een observatorium te vinden waar de sterrenhemel werd bestudeerd. De astronomische kennis die de Maya's hadden, moet enorm zijn geweest, net als de wiskundige vaardigheden die daaraan ten grondslag lagen. Dat blijkt onder meer uit hun zeer gecompliceerde kalender, die het leven in hoge mate bepaalde. Niet alleen was de Maya-kalender preciezer dan die van alle andere oude beschavingen, de Maya's waren waarschijnlijk ook de eerste mensen die een symbool voor het getal nul ontwikkelden.

Lees ook ' De kalendermensen '

We sluiten ons bezoek af bij de Canaa-tempel, het hoogste en meest indrukwekkende gebouw van Caracol met bovenop de tweede bouwlaag een plein met drie piramides. Op het hoogste punt kijk je uit over het immense oerwoud, dat zich in alle richtingen uitstrekt. ,,Ergens in die groene zee wachten nog veel meer Maya-steden op ontdekking'', zegt Allan Moore. Hij lacht. ,,In Belize zijn meer archeologische huizen dan bewoonde.''

loading  

In de toppen van de bomen om ons heen zien we slingerapen, terwijl hoog in de lucht zwarte gieren boven Caracol cirkelen. ,,Daar ligt Guatemala'', zegt Moore, terwijl hij naar een heuvelrand in de groene bomenzee wijst. Dan horen we ineens kikkergekwaak, het geluid waar de Maya's in de negende eeuw zo naar smachtten.

,,Het gaat weer regenen'', zegt Moore lachend. ,,Tijd om terug te gaan.'' Maar een van zijn medewerkers schudt het hoofd en wijst naar een boomtop vlakbij. ,,Dat zijn geen kikkers'', zegt hij. Op hetzelfde moment maakt een toekan zich los uit het groen en horen we zijn ‘gekwaak' tijdens een sierlijk golvende vlucht boven de verlaten stad uit vroeger tijden.

Lees alles over de Maya's en de tentoonstelling in het Drents Museum in het dossier Maya .

menu